Қазақстанда ЖШС-ті кәсіби тарату

Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті тарату рәсімі көп кезеңді процесс болып табылады, оның ұзақтығы факторлардың жиынтығына байланысты: таратудың таңдалған тәртібі (стандартты немесе оңайлатылған), салық төлеушінің мәртебесі, орындалмаған міндеттемелердің болуы және әрбір кезеңде заңнамада белгіленген мерзімдердің сақталуы.

Таратудың негізгі кезеңдерінің нормативтік белгіленген мерзімдері

Қазақстан Республикасының заңнамасында келесі ең төменгі және ең жоғары уақыт параметрлері көзделген:

• Қызметкерлерді алдағы жұмыстан босату туралы хабардар ету — еңбек шарттарын бұзу күніне дейін кемінде бір ай бұрын (ҚР ЕК 52-бабы).
• Халықты жұмыспен қамту орталығын хабардар ету — қызметкерлер босатылғанға дейін кемінде екі ай бұрын.
• Қабылданған тарату туралы шешім туралы мемлекеттік кіріс органын хабардар ету — шешім қабылданған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде (ҚР СК 58-бабы).
• Кредиторлардың талаптар қою мерзімі — тарату туралы хабарландыру республикалық мерзімді басылымдарда жарияланған күннен бастап кемінде екі ай (ҚР АК 50-бабының 3-тармағы).
• Салықтық тексерудің басталуы — салық органы таратылатын заңды тұлғаның өтінішін алғаннан кейін жиырма жұмыс күнінен кешіктірілмей.
• Салықтық тексерудің ұзақтығы — ҚР СК 146-бабында өзгеше белгіленбесе, отыз жұмыс күніне дейін.
• Тарату балансын ұсыну — салықтық тексеру аяқталған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде.
• Қызметті тоқтатуды мемлекеттік тіркеу — бұзушылықтар болмаған кезде өтініш берілген күннен бастап бес жұмыс күні ішінде («Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу туралы» ҚР Заңының 16-бабы).

Тарату ұзақтығына әсер ететін факторлар
Тарату мерзімін бағалау кезінде келесі мән-жайларды ескеру қажет:

1. Таратудың таңдалған тәртібі
Құжаттық салықтық тексеру жүргізумен стандартты рәсім орта есеппен төрт айдан алты айға дейін және одан да көп уақыт алады. Ең төменгі мерзім тарату туралы шешім қабылданған сәттен бастап кемінде екі айды құрайды, алайда тәжіриде тексерудің ұзақтығына және анықталған бұзушылықтарды реттеу қажеттілігіне байланысты ұлғаяды.
Оңайлатылған рәсім (ҚР СК 59-бабы) салықтық тексеруді камералдық бақылаумен алмастыру есебінен мерзімдерді бірнеше айға қысқартуға мүмкіндік береді. Оңайлатылған тарату кезінде:

• салық органы үш жұмыс күні ішінде банктерге және мемлекеттік органдарға сұрау салулар жібереді;
• сұрау салуларға жауаптар жиырма жұмыс күні ішінде беріледі;
• камералдық бақылау барлық мәліметтерді алған күннен бастап он жұмыс күні ішінде жүргізіледі.

2. Салық төлеушінің мәртебесі
ҚҚС төлеушісі ретінде тіркеудің болуы құжаттық салықтық тексеру жүргізуге сөзсіз негіз болып табылады, бұл рәсімнің жалпы ұзақтығын арттырады. Салықтар мен әлеуметтік төлемдер бойынша берешектің болмауы, керісінше, салық органының қорытындысын алуды жылдамдатады.

3. Мүлік пен міндеттемелердің болуы
Өткізілмеген мүліктің, кредиторлардың қаралмаған талаптарының, сот дауларының немесе қызметкерлермен реттелмеген қатынастардың болуы барлық есеп айырысулар мен міндеттемелер толық аяқталғанға дейін рәсімнің ұзаруына әкеп соғады.

4. 2026 жылғы өтпелі кезеңнің ерекшеліктері
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап арнайы салық режимдерінің (бөлшек салық және тіркелген шегерім режимін қоса алғанда) жойылуына байланысты 2025 жылы мұндай режимдерді қолданған салық төлеушілер үшін тарату рәсімі қосымша әрекеттерді талап етеді: қолданылатын салық салу режимі туралы хабарлама беру және тарату есептілігін жаңа нысандар бойынша ұсыну. Аталған әрекеттердің болмауы қызметті тоқтату туралы өтінішті қабылдамауға және мерзімдердің едәуір созылуына әкеп соғады.

Таратудың аяқталу күнін болжау
Тарату күні мен мерзімін бағалау барлық міндетті кезеңдерді және нақты ЖШС-тің жеке ерекшеліктерін ескере отырып, ең аз қажетті уақытты дәйекті есептеу жолымен жүргізіледі:

• мерзімдерді есептеу тарату туралы шешім қабылданған күннен басталады;
• хабарландыруды жариялауға және кредиторлар үшін екі айлық мерзімнің өтуін күтуге кететін уақыт шығындары ескеріледі;
• тарату есептілігін дайындауға және тапсыруға кететін уақыт қосылады;
• салықтық тексерудің немесе камералдық бақылаудың басталуын және аяқталуын күту кезеңі есептеледі;
• шоттарды жабуға, ККМ-ны есептен шығаруға және қызметті тоқтатуды тіркеуге кететін уақыт ескеріледі.

Мерзімдерді бағалаудың практикалық маңызы
Тарату күні мен мерзімін алдын ала бағалау меншік иелеріне және тарату комиссиясына мыналарға мүмкіндік береді:

• тарату іс-шараларының бюджетін жоспарлауға;
• қызметкерлер мен контрагенттерді уақтылы хабардар етуге;
• ЖШС-ті тізілімнен шығару құқығының туындау сәтін болжауға;
• есептілікті тапсыру мерзімдерін бұзғаны үшін әкімшілік айыппұлдардан аулақ болуға;
• оңайлатылған немесе стандартты рәсімді қолданудың орындылығы туралы негізделген шешімдер қабылдауға.

Заңды тұлғаны тарату аяқталды және серіктестік қызметін тоқтатты деп тиісті мәліметтер Бизнес-сәйкестендіру нөмірлерінің ұлттық тізіліміне енгізілгеннен кейін ғана есептеледі. Осы сәтке дейін тарату комиссиясы нақты өткен мерзімге қарамастан, таратылатын ЖШС-тің істері мен мүлкін басқару жөніндегі өкілеттіктерді жүзеге асыруға міндетті.

Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті ерікті түрде тарату туралы шешім — бұл компанияның ресми түрде өмір сүруін тоқтатуы басталатын бастапқы нүкте. Бұл акт бизнес иелерінің (жеке меншік иесі немесе құрылтайшылар ұжымы болсын) ұйымның қызметін қазақстандық заңнамада белгіленген тәртіппен аяқтау ниетін бекітеді.

Осы құжаттың заңды күші мен оған қойылатын талаптарды үш негізгі нормативтік көз анықтайды:

• ҚР Азаматтық кодексі (49–51-баптар), таратудың жалпы принциптерін белгілейді;
• «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Заң, корпоративтік рәсімдерді реттейді;
• Салық кодексі, бюджетпен есеп айырысу және есептен шығару тәртібіне әсер етеді.

Құжаттың екі форматы: қатысушылардың санына байланысты
Меншік иесі жалғыз болғанда
Егер жарғылық капиталдың 100% үлесі бір адамның қолында шоғырланса, Жалғыз қатысушының шешімі рәсімделеді. Бұл қысқа құжат, өйткені дауыс беру рәсімін, кворумды есептеуді және әртүрлі тараптардың ұстанымдарын бекітуді сипаттаудың қажеті жоқ. Бизнес иесі шешімді жалғыз өзі қабылдайды және оны қарапайым жазбаша нысанда баяндайды.
Бірнеше құрылтайшы болғанда
Екі немесе одан да көп қатысушы болған кезде Жалпы жиналыстың хаттамасы жасалады. Мұнда кездесудің барлық кезеңдерін егжей-тегжейлі бекіту қажет:

• келгендерді тіркеу қалай өтті;
• кім жеке қатысты, ал кім өкіл жіберді;
• дауыстардың қанша пайызы жиналды (кворумның болуы);
• күн тәртібінің әрбір тармағы бойынша қалай дауыс берді;
• әрбір қатысушының түпкілікті ерік білдіруі.

Хаттама қабылданған шешімнің заңдылығы туралы болашақ дауларды болдырмау үшін барынша ашық болуы тиіс.

Құжатта міндетті түрде не болуы керек
Шапка (деректемелер)
Нысанға қарамастан, шешім мыналарды көрсетумен басталады:

• жасалған күні мен елді мекені;
• серіктестіктің толық атауы және оның БСН-і (бизнес-сәйкестендіру нөмірі);
• үлестерінің мөлшері көрсетілген қатысушылардың тізбесі.

Күн тәртібі: бес міндетті сұрақ
1. Тікелей тарату
Тұжырым бірмәнді болуы керек: «... ЖШС-ін тарату туралы шешім қабылдау». Себебі кез келген, заңға қайшы келмейтін болуы мүмкін: бизнеске қызығушылықтың жоғалуы, шығындылық, компания құрылған міндеттердің орындалуы және т.б. Ең бастысы — ниеттің айқындығы.
2. Тарату органын құру
Не алқалық тарату комиссиясы, не жалғыз таратушы тағайындалады. Осы сәттен бастап дәл солар фирманың істерін басқаруды өз мойнына алады. Бірден мыналарды жасаған жөн:

• комиссия туралы ережені бекіту;
• оның мүшелерінің сыйақысын анықтау (егер бұл көзделсе);
• қол қою құқығын алатын төрағаны таңдау.

3. Тарату іс-шараларының күнтізбесі
Құжат мынадай бағдарларды қамтуы керек:

• кредиторлардың талаптар қоюына бөлінген мерзім (хабарландыру жарияланғаннан кейін кемінде екі ай);
• аралық балансты жасау тәртібі;
• қарыздарды өтеу алгоритмі;
• түпкілікті балансты қалыптастыру және қалған мүлікті қатысушылар арасында бөлу ережелері.

Тарату туралы хабарландыруды жариялау
Қандай ресми баспа басылымында ақпарат орналастырылатыны және қандай мерзімде талаптар қабылданатыны (әдетте, кемінде екі ай) міндетті түрде көрсетіледі. Бұл барлық мүдделі тұлғаларды хабардар ету үшін қажет.

Жұмыс істеп тұрған басшының өкілеттігін тоқтату
Директорды (бірінші басшыны) қызметінен босату туралы мәселені күн тәртібіне қосу қисынды. Бұл тікелей заңда көзделмегенімен, тәжіриде екі билікті болдырмауға және жауапкершілікті нақты бөлуге мүмкіндік береді.
Шешім қабылдау техникасы: қателерді қалай болдырмауға болады

Кворум және дауыс беру ережелері
Жиналыстың өтті деп саналуы үшін бірқатар процедуралық нәзіктіктерді сақтау қажет:

• Қатысушыларды тіркеу. Жиналыс басталғанға дейін құрылтайшылардың немесе олардың өкілдерінің қайсысы қатысып жатқаны бекітіледі. Тіркеуден өтпегендер дауыс бере алмайды және кворумды есептеу кезінде ескерілмейді.
• Жиналыстың заңдылығы. Тарату туралы шешім қабылдау үшін білікті көпшілік — егер жарғыда неғұрлым қатаң ереже (мысалы, бірауыздылық) белгіленбесе, қатысушылардың жалпы санынан дауыстардың кемінде төрттен үш бөлігі қажет.
• Төрағалық етуші мен хатшыны сайлау. Жиналыс уақытына жиналысты жүргізетін және хаттаманы рәсімдейтін тұлғалар сайланады. Бұл мәселе бойынша әрбір қатысушының, егер жарғыда өзгеше көрсетілмесе, үлес мөлшеріне қарамастан бір даусы бар.
• Негізгі мәселелер бойынша дауыс беру. Мұнда дауыстар жарғылық капиталдағы үлестерге пропорционалды түрде бөлінеді. Көпшіліктің еркі дәл осылай анықталады.

Хаттама қалай көрінуі керек
Қорытынды құжатта міндетті түрде мыналар көрсетіледі:

• кездесудің басталу және аяқталу уақыты;
• өткізілген нақты орын;
• үлестері көрсетілген қатысушылар тізімі;
• өкілдер туралы деректер (сенімхаттар қоса тіркеле отырып);
• қатыспаған қатысушылар туралы ақпарат;
• төраға мен хатшыны сайлау нәтижелері;
• кворумның болуы (немесе болмауы) туралы мәлімдеме;
• бекітілген күйіндегі күн тәртібі;
• сөз сөйлеулердің қысқаша мазмұны;
• әрбір тармақ бойынша дауыс беру нәтижелері;
• қабылданған шешімдердің тұжырымдары.

Қол қойылғаннан кейін не болады?
Шешім рәсімделген сәттен бастап компанияда жаңа міндеттер пайда болады:

1. Мемлекеттік органдарды хабардар ету. Үш жұмыс күні ішінде «электрондық үкімет» порталы eOtinish.kz арқылы әділет органдарына және салық қызметіне хабарламалар жіберіледі.
2. Персоналды ескерту. Егер жалдамалы қызметкерлер болса, олар алдағы жұмыстан босату туралы бір айдан кешіктірілмей жазбаша хабардар етіледі.
3. Жұмыспен қамту орталығына хабарлау. Бұл да штатта қызметкерлер болған жағдайларға қатысты.
4. Хабарландыру жариялау. Тарату туралы ақпарат ресми баспа БАҚ-та орналастырылады.
5. Кредиторлармен жұмыс. Тарату комиссиясы барлық әлеуетті кредиторларды анықтауға және дебиторлық берешекті өндіріп алу шараларын қабылдауға міндетті.

Кәсіпқойлардан практикалық кеңестер

• Күндерді синхрондау. Шешімге қол қою күнінің газеттегі хабарландырудың шыққан күнімен сәйкес келуі қажет. Бұл қатаң талап болмаса да, мұндай тәсіл мерзімдерді есептеуді жеңілдетеді және шатасу қаупін азайтады.
• Мұрағаттау. Хаттамалардың (шешімдердің) түпнұсқалары, жарияланымдары бар газеттердің даналары және барлық хат-хабарлар таратудың бүкіл кезеңінде және ол аяқталғаннан кейін сақталуы тиіс — олар тексерулер кезінде қажет болуы мүмкін.
• Тұжырымдардың дәлдігі. Әсіресе мерзімдерді мұқият жазу керек: «жарияланған күннен бастап екі ай ішінде» немесе «аралық баланс бекітілгеннен кейін 30 күннен кешіктірілмей». Бұлыңғыр тіркестер дауларға әкеп соғады.
• Жарғыны талдау. Құжатты дайындамас бұрын құрылтай құжаттарын міндетті түрде қайта оқып шығыңыз — онда ерекше шарттар болуы мүмкін (мысалы, бірауыздылық талабы немесе жиналысқа шығарылатын мәселелердің қосымша тізбесі).
• Ерекше жағдайлар. Егер компанияның бюджет, қызметкерлер немесе басқа кредиторлар алдында қарыздары болса, рәсім күрделене түседі. Онда Салық кодексімен және Оңалту және банкроттық туралы Заңмен де басшылыққа алу қажет.

Қорытынды
Сауатты рәсімделген тарату туралы шешім — бұл бизнесті жабудың кейінгі барлық рәсімі салынатын іргетас. Осы кезеңдегі қателер шешімнің жарамсыз деп танылуына, процестің созылуына және қосымша шығындарға әкеп соғуы мүмкін. Сондықтан құжатты жасауға формальды қарап қана қоймай, корпоративтік құқықтың, салық заңнамасының барлық нюанстарын және нақты серіктестіктің ерекшелігін ескеру маңызды.
Күрделі жағдайлар туындаған кезде (берешектің болуы, қатысушылар арасындағы жанжалдар, жарғының ерекшеліктері) артық тәуекелсіз таратуды жүргізуге көмектесетін мамандарды тарту орынды.

Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 50-бабы 1-тармағының талаптарына сәйкес, заңды тұлғаны ерікті тарату туралы шешім қабылдаған кездегі алғашқы және міндетті қадамдардың бірі мемлекеттік кіріс органдарын хабардар ету болып табылады. Бұл рәсім фискалдық органдарға салықтық міндеттемелердің орындалуын кейіннен бақылау үшін компания қызметін тоқтату процесінің басталғаны туралы ақпарат беруге арналған.

Хабарлама жіберу мерзімі
Заңнама осы хабарламаны беру үшін қатаң мерзімді белгілейді — уәкілетті орган (құрылтайшылар жиналысы немесе жалғыз қатысушы) тарату туралы шешім қабылдаған күннен бастап 3 жұмыс күні. Мерзімді есептеу шешімге қол қойылғаннан кейінгі келесі жұмыс күнінен басталады.

Хабарлама қайда ұсынылады
Құжат таратылатын заңды тұлғаның салықтық тіркеу орны бойынша ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер басқармасына (МКБ) жіберіледі.

Беру тәсілі
Бүгінгі таңда мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылдың ең жедел және ұсынылатын тәсілі электрондық формат болып табылады. Хабарлама «Электрондық үкімет» веб-порталы (Egov) немесе eOtinish сервисі арқылы беріледі. Бұл үшін компания басшысының немесе уәкілетті тұлғасының ЭЦҚ (электрондық цифрлық қолтаңбасын) пайдалану қажет.

Хабарламаның мазмұны
Хабарламада міндетті түрде келесі мәліметтер көрсетіледі:

1. Құжат берілетін мемлекеттік органның толық атауы (орналасқан жері бойынша МКБ).
2. Заңды тұлғаның толық атауы, оның бизнес-сәйкестендіру нөмірі (БСН).
3. Хабарламаның қызметті жүзеге асыруды тоқтатуға (таратуға) байланысты берілетіні туралы белгі.
4. Ұйымның заңды мекенжайы және нақты орналасқан жері.

Құқықтық салдарлар
Бұл хабарламаны беру салық органдарында тарату ісін қозғайтынын түсіну қажет. Оны алғаннан кейін МКБ, егер компанияға қатысты ҚР Салық кодексінің 59-бабында көзделген оңайлатылған тарату рәсімі қолданылмаса, салықтық тексеруді бастауға құқылы.Сондай-ақ, салық органын хабардар етумен қатар, сол 3 күндік мерзімде тарату процесінің басталғаны туралы ҚР Әділет министрлігін (тіркеуші органды) де хабардар ету қажет екенін атап өткен жөн.

Тарату комиссиясын (немесе жалғыз таратушыны) тағайындау — бұл серіктестікті тарату туралы шешімнің өзін қабылдағаннан кейінгі маңыздылығы жағынан екінші әрекет. Дәл осы сәттен бастап компания қызметін тоқтатуды практикалық іске асыру басталады: жаңадан құрылған органға ЖШС-тің істерін басқару бойынша барлық өкілеттіктер, оның ішінде заңды тұлғаның мүдделерін сотта және мемлекеттік органдар алдында ұсыну құқығы көшеді.

Қазақстан Республикасының заңнамасы (ҚР Азаматтық кодексі, «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Заң) тарату органын қалыптастырудың екі нұсқасын көздейді:

• алқалық орган — тарату комиссиясы (ұсынылатын құрам — кемінде үш адам);
• дара орган — таратушы (таратуды жүргізу функциялары жүктелетін жеке тұлға).

Нақты нысанды таңдау серіктестіктің құрылтайшыларының (қатысушыларының) еркінде қалады және тиісті корпоративтік құжатта бекітіледі.

---

Құжаттың екі форматы: қатысушылардың құрамына байланысты
Тарату туралы шешімдегідей, тарату органын тағайындауды рәсімдеу ЖШС қатысушыларының санына байланысты.

1. Жалғыз қатысушының шешімі
Егер жарғылық капиталдың барлық үлестері бір адамға тиесілі болса, тағайындау Жалғыз қатысушының шешімімен рәсімделеді. Құжатқа осы қатысушы жалғыз өзі қол қояды және тарату комиссиясын құру (немесе таратушыны тағайындау), оның дербес құрамы және қажет болған жағдайда мүшелерінің сыйақы мөлшері туралы тікелей ерік білдіруді қамтиды.
Бұл жағдайдағы құжат құрылымы:

• серіктестіктің толық атауы және оның БСН-і;
• жалғыз қатысушы туралы мәліметтер (Т.А.Ә., паспорт деректері, үлес мөлшері);
• тарату туралы шешім қабылдау фактісін мәлімдеу (бұрын рәсімделген құжатқа сілтеме жасай отырып немесе егер мәселелер біріктірілген болса, бір мәтінмен);
• тарату комиссиясын/таратушыны тағайындау туралы тармақ:
• тағайындалатын адамдардың тегі, аты, әкесінің аты;
• олардың паспорт деректері (немесе жеке басын куәландыратын құжаттың деректері);
• рөлдерді бөлу (комиссия төрағасы, комиссия мүшелері);
• Тарату комиссиясы туралы ережені бекіту туралы тармақ (егер мұндай құжат қосымша ретінде әзірленсе);
• тарату тәртібі мен мерзімдері туралы тармақ;
• комиссия мүшелерінің сыйақысы туралы тармақ (қажет болған жағдайда);
• жалғыз қатысушының қолы және күні.

2. Қатысушылардың жалпы жиналысының хаттамасы
Екі және одан да көп қатысушы болған кезде тарату комиссиясын тағайындау мәселелері жалпы жиналыстың күн тәртібіне енгізіледі және Қатысушылардың жалпы жиналысының хаттамасымен рәсімделеді. Кворум мен дауыс беруге қойылатын талаптар жарғымен және заңнамамен реттеледі: жалпы ереже бойынша тарату және комиссияны тағайындау туралы шешім, егер жарғыда өзгеше көзделмесе, қатысушылардың жалпы санынан дауыстардың кемінде төрттен үш бөлігінің көпшілігімен қабылданады.
Хаттаманың міндетті элементтері:

• жиналыстың өткізілген күні, уақыты және орны;
• үлестерінің мөлшері көрсетілген, қатысушылар (немесе олардың өкілдері) туралы мәліметтер;
• кворумның болуын мәлімдеу;
• жиналыстың төрағасы мен хатшысын сайлау туралы мәліметтер;
• күн тәртібі (тарату және тарату комиссиясын/таратушыны тағайындау мәселелерін қамтиды);
• әрбір мәселе бойынша дауыс беру нәтижелері (абсолютті сандармен және пайызбен);
• қабылданған шешімдердің мазмұны (нақты және екіұшты емес баяндалуы тиіс);
• төрағаның, хатшының және жиналыстың барлық қатысушыларының қолдары (немесе олардың танысқаны туралы белгі).

---

Шешімнің (хаттаманың) тарату комиссиясын тағайындау бөлігінің мазмұны
Құжаттың нысанына қарамастан, тарату комиссиясына (таратушыға) арналған бөлім келесі элементтерді қамтуы керек:
1. Дербес құрам. Комиссияның әрбір мүшесінің тегі, аты, әкесінің аты, сондай-ақ жеке басын куәландыратын құжаттың деректері көрсетіледі. Егер жалғыз таратушы тағайындалса — ол туралы осындай мәліметтер.
2. Функцияларды бөлу. Кімнің тарату комиссиясының төрағасы болып тағайындалатыны бекітіледі. Дәл төраға бірінші қол қою құқығын алады және заңды тұлға атынан сенімхатсыз әрекет етуге құқығы бар тұлға ретінде ЗТТР-де көрсетіледі.
3. Тарату комиссиясы туралы ереже. Бөлек құжатты — Ережені бекіту мақсатқа сай, ол мыналарды реттейтін болады:

• комиссияның құзыреті мен өкілеттіктері;
• шешімдер қабылдау тәртібі (кворум, дауыс беру);
• кредиторлармен және мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл тәртібі;
• аралық және түпкілікті тарату баланстарын бекіту рәсімі;
• қажет болған жағдайда комиссия мүшелерін ауыстыру тәртібі.

4. Ереже шешімге (хаттамаға) қосымша ретінде рәсімделеді және оның ажырамас бөлігі болып табылады.
5. Комиссия мүшелерінің сыйақысы. Заңнама тарату комиссиясының жұмысына ақы төлеуге міндетті талаптарды белгілемейді, сондықтан бұл мәселені құрылтайшылар өз бетінше шешеді және шешімде бекітеді.

---

Тарату комиссиясын тағайындаудың құқықтық салдарлары
Тарату комиссиясын тағайындау туралы шешімге (хаттамаға) қол қойылған сәттен бастап келесі заңдық мәні бар салдарлар туындайды:

1. Өкілеттіктердің ауысуы. Серіктестіктің істерін басқару жөніндегі барлық өкілеттіктер тарату комиссиясына көшеді. Бұрын жұмыс істеген атқарушы орган (директор) басқарудан шеттетіледі. Тарату комиссиясы (таратушы) ЖШС-тің жалғыз заңды өкілі болады.
2. Мемлекеттік органдарды хабардар ету міндеті. Шешім қабылданған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде әділет органдарына және мемлекеттік кіріс органдарына тарату рәсімінің басталғаны және тарату комиссиясының тағайындалғаны туралы хабарлама жіберу қажет. Тәжіриде бұл «электрондық үкімет» порталы eOtinish.kz арқылы жүзеге асырылады.
3. Басшы туралы мәліметтерді беру. Салық органына басшының ауысқаны туралы (директордан тарату комиссиясының төрағасына) өтініш беріледі. Бұл салықтық тексерулерді дұрыс рәсімдеу және процессуалдық құжаттарды шығару үшін маңызды.
4. Ақпаратты орналастыру міндеті. Тарату комиссиясы (таратушы) туралы мәліметтер Заңды тұлғалардың бірыңғай мемлекеттік тізіліміне енгізілуге жатады, сондай-ақ кредиторларды хабардар ету үшін ресми дереккөздерде жариялануы мүмкін.

---

Ерекше жағдайлар мен ұсынымдар
Егер жалғыз таратушы тағайындалса
Бір таратушыны алқалы комиссияның орнына тағайындау мүмкіндігі заңда тікелей көзделген. Бұл жағдайда:

• шешімде (хаттамада) тек бір адам көрсетіледі;
• оған басқа нұсқада тұтас комиссияға тиесілі болар еді, барлық өкілеттіктер көшеді;
• ЗТТР-ге ол туралы заңды тұлға атынан сенімхатсыз әрекет етуге құқығы бар тұлға ретінде жазба енгізіледі.

Егер комиссияның құрамы тарату процесінде өзгерсе
Заң құрылтайшыларға (қатысушыларға) кез келген сәтте комиссияның бір немесе бірнеше мүшесінің өкілеттігін тоқтатып, жаңаларын тағайындауға тыйым салмайды. Мұндай шешім ұқсас тәсілмен (хаттамамен немесе жалғыз қатысушының шешімімен) рәсімделеді, содан кейін жаңартылған мәліметтер де тіркеуші органға жіберіледі.

---

Мерзімдер бойынша ұсыным
Тарату комиссиясын тағайындау туралы шешімді тарату туралы шешіммен бір мезгілде қабылдау оңтайлы. Бұл уақыт аралықтарынсыз бірден барлық кейінгі әрекеттерді (органдарды хабардар ету, хабарландыру жариялау, кредиторлармен жұмыс) орындауға кірісуге мүмкіндік береді.
Қорытынды
Тарату комиссиясын немесе таратушыны тағайындау туралы шешімді (хаттаманы) сауатты рәсімдеу — ЖШС-ті тарату рәсімінің заңнамаға қатаң сәйкес, әрекеттердің жарамсыз деп танылу тәуекелінсіз жүргізілуінің кепілі. Құжат барынша нақты болуы, дербес құрам, өкілеттіктер және тарату органының жұмыс тәртібі туралы барлық қажетті мәліметтерді қамтуы тиіс. Тарату комиссиясы туралы бекітілген Ереженің болуы процесті қосымша құрылымдайды және кейінгі кезеңдерде қатысушылар мен комиссия мүшелері арасындағы дауларды азайтады.Күрделі жағдайлар туындаған кезде (берешектің болуы, қатысушылар арасындағы жанжалдар, жарғының ерекше талаптары) корпоративтік құқық пен тарату рәсімдеріне маманданған кәсіби заңгерлерді тарту ұсынылады.

Серіктестік қатысушылары (немесе жалғыз қатысушы) тарату туралы шешім қабылдап, тарату комиссиясын тағайындағаннан кейін, келесі логикалық қадам Тарату комиссиясы туралы ережені әзірлеу болып табылады. Бұл құжат заңның тікелей нұсқауы бойынша міндетті емес, алайда оның болуы кәсіби заңгерлермен және корпоративтік практикамен қатаң ұсынылады.

Тарату комиссиясы туралы ереже — бұл ЖШС-тің таратуды жүзеге асыратын органының мәртебесін, құрамын, функцияларын, өкілеттіктерін және жұмыс тәртібін егжей-тегжейлі реттейтін ішкі жергілікті акт. Ол тарату туралы шешімге (хаттамаға) қосымша қызметін атқарады және ҚР Азаматтық кодексінің жалпы нормаларын нақты жағдайға қатысты нақтылайды.
Бекітілген Ереженің болуы мыналарға мүмкіндік береді:

• комиссия мүшелері арасында дауыс беру рәсімдері туралы дауларды болдырмауға;
• жауапкершілік аймақтарын нақты бөлуге;
• процесс қатысушылар мен кредиторлар үшін ашықтығын қамтамасыз етуге;
• тарату рәсімінің барлық негізгі ережелерін құжаттық түрде бекітуге.

---

Тарату комиссиясы туралы ереженің құрылымы
Қазақстандық іскерлік практика мен қолжетімді үлгілерді талдау сауатты құрастырылған Ережеде болуы тиіс бес негізгі бөлімді бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.

1-бөлім. Жалпы ережелер
Бұл бөлім комиссия қызметінің іргетасын қалайды. Онда мыналар көрсетіледі:

• Комиссияны құру мақсаты — ЖШС-ті ҚР заңнамасына және бекітілген тарату жоспарына сәйкес таратуға байланысты іс-шараларды жүзеге асыру.
• Қызметінің құқықтық негізі — ҚР Азаматтық кодексі, «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Заңы, ЖШС Жарғысы, сондай-ақ осы Ереже.
• Өкілеттіктердің ауысу сәті — тарату комиссиясы тағайындалған күннен бастап оған серіктестіктің істерін басқару жөніндегі барлық өкілеттіктер көшеді. Бұрын жұмыс істеген атқарушы орган (директор) өз функцияларын тоқтатады.
• Жауапкершілік — комиссия өз міндеттерін атқару кезінде серіктестікке, оның қатысушыларына немесе үшінші тұлғаларға келтірілген зиян үшін азаматтық заңнама нормаларына сәйкес жауап береді.

2-бөлім. Тарату комиссиясын құру және оның құрамы
ҚР заңнамасы тарату комиссиясының ең төменгі немесе ең жоғары санын белгілемейді, сондай-ақ оның мүшелеріне арнайы талаптар қоймайды.
Бөлімнің негізгі тұстары:

• Сандық құрам — құрылтайшылар (қатысушылар) анықтайды және Ережеде бекітіледі. Тәжіриде бұл бір адам (таратушы) да, бірнеше мүше де болуы мүмкін.
• Дербес құрам — тарату туралы шешіммен (хаттамамен) бекітіледі және Ережеде қайталануы мүмкін.
• Комиссия төрағасы — мүшелердің арасынан тағайындалады. Дәл төраға ЖШС атынан сенімхатсыз әрекет етуге, құжаттарға қол қоюға, мүдделерді сотта және мемлекеттік органдарда ұсынуға құқық алады.
• Комиссия мүшелерін ауыстыру — Ережеде өкілеттіктерді мерзімінен бұрын тоқтату және жаңа мүшелерді тағайындау тәртібін көздеу қажет (мысалы, ауру, отставка немесе міндеттерді тиісінше атқармау жағдайында қатысушылардың шешімі бойынша).

3-бөлім. Тарату комиссиясының құзыреті мен өкілеттіктері
Бұл бөлім — құжаттың өзегі. Мұнда комиссияның тарату процесінде орындауға міндетті барлық әрекеттері тізіледі:
1. Тарату туралы хабарландыруды жариялау — ақпаратты ресми баспа басылымдарында орналастыру (нақты басылым немесе оны таңдау критерийлері көрсетіледі). Кредиторлардың талаптар қою мерзімі жарияланған күннен бастап кемінде екі ай болуы мүмкін емес.
2. Кредиторлар мен дебиторларды анықтау — дебиторлық берешекті алу шараларын қабылдау және барлық белгілі кредиторларды тарату туралы жазбаша хабардар ету.
3. Аралық тарату балансын жасау — талаптар қою мерзімі аяқталғаннан кейін. Баланс мүлік, қойылған талаптар және оларды қарау нәтижелері туралы мәліметтерді қамтиды. ЖШС қатысушылары бекітеді.
4. Кредиторлармен есеп айырысу — ҚР Азаматтық кодексінің 51-бабында белгіленген кезектілік тәртібімен жүргізіледі:

• бірінші кезек — ЖШС өміріне немесе денсаулығына зиян келтіргені үшін жауапты болатын азаматтардың талаптары;
• екінші кезек — жұмыстан шығу жәрдемақыларын төлеу және қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу бойынша есеп айырысулар;
• үшінші кезек — бюджетке міндетті төлемдер бойынша есеп айырысулар;
• төртінші кезек — басқа кредиторлармен есеп айырысулар.

5. Түпкілікті тарату балансын жасау — кредиторлармен есеп айырысулар аяқталғаннан кейін. ЖШС қатысушылары бекітеді.
6. Қалған мүлікті қатысушыларға беру — кредиторлардың барлық талаптары қанағаттандырылғаннан кейін қалған мүлік қатысушылар арасында олардың үлестеріне пропорционалды түрде бөлінеді.
7. Мүдделерді сотта ұсыну — комиссия таратылатын ЖШС атынан барлық сот инстанцияларында әрекет етеді.
8. Қызметті тоқтатуды мемлекеттік тіркеуге құжаттарға қол қою және беру — аяқтаушы кезең.

4-бөлім. Жұмыс тәртібі және шешімдер қабылдау
Тарату комиссиясы алқалы басқару органы болғандықтан (тіпті бір адамнан тұрса да, формальды түрде ол комиссия деп аталады), оның жұмыс регламентін нақты жазу қажет.
Не көрсету керек:

• Жұмыс нысаны — отырыстар қажеттілігіне қарай өткізіледі. Кезеңділікті көрсету мүмкін (мысалы, айына кемінде бір рет).
• Кворум — егер комиссия жалпы санының кемінде 2/3 бөлігі қатысса, отырыс заңды болып саналады (немесе Ережеде белгіленген өзге сан).
• Дауыс беру тәртібі — комиссияның әрбір мүшесінің бір даусы бар. Дауысты басқа адамға беруге жол берілмейді.
• Шешімдер қабылдау — шешімдер қатысушылардың қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған жағдайда, төрағаның даусы шешуші болып табылады.
• Шешімдерді рәсімдеу — тарату комиссиясының барлық шешімдері отырыстар хаттамаларымен рәсімделеді. Хаттама отырыстан кейін 3 күннен кешіктірілмей жазбаша нысанда жасалады және төраға мен хатшы қол қояды.
• Хаттаманың міндетті деректемелері:
• отырыстың өткізілген орны мен уақыты;
• қатысушылардың тізімі;
• күн тәртібі;
• дауысқа қойылған мәселелер және дауыс беру қорытындылары;
• қабылданған шешімдер.

5-бөлім. Қорытынды ережелер
Бұл бөлім техникалық, бірақ маңызды нормаларды қамтиды:

• Өзгерістер енгізу тәртібі — Ережеге өзгерістер оны қабылдаған органмен (қатысушылардың жалпы жиналысы немесе жалғыз қатысушы) бекітіледі.
• Өзгерістерге негіздер — ҚР заңнамасының өзгеруі, комиссия құрамының өзгеруі немесе қайта ұйымдастырылуы, қатысушылардың шешімі.
• Қолданылу мерзімі — Ереже бекітілген сәттен бастап ЖШС қызметінің тоқтатылғаны туралы ЗТТР-ге жазба енгізілгенге дейін қолданылады.
• Құжатты сақтау — Ереже ЖШС істерінде комиссия отырыстарының хаттамаларымен және тарату баланстарымен бірге сақталады.

---

Ерекше жағдайлар
Егер тарату комиссиясы бір адамнан (таратушыдан) тұрса
ЖШС-те қызметкерлер болмаған және директор бір мезгілде жалғыз қатысушы болып табылатын жағдайда, заң тарату комиссиясын бір адамнан — директордың өзінен құруға жол береді. Бұл жағдайда:

• Ережені бекіту бәрібір ұсынылады, бірақ көптеген бөлімдер (алқалық дауыс беру, кворум туралы) жеңілдетілуі мүмкін.
• Таратушы жалғыз өзі әрекет етеді, бірақ оның барлық маңызды әрекеттері (баланстарды бекіту, төлемдер туралы шешімдер) таратушының жазбаша шешімдерімен рәсімделуі тиіс (жалғыз қатысушының шешімдеріне ұқсас).

Тарату жоспарымен байланысы. Кейбір дереккөздерде ЖШС Тарату жоспары іс-шаралар күнтізбесін қамтитын жеке құжат ретінде аталады. Ереже мен Жоспар келесідей байланысады:

• Ереже — кім және қалай жасайтынын анықтайды (мәртебе, өкілеттіктер, рәсімдер).
• Жоспар — не және қашан жасалатынын анықтайды (нақты қадамдардың мерзімдері).

Негізгі кезеңдерді мерзімдерін көрсете отырып, Ереженің өзіне енгізу немесе Жоспарды тарату туралы хаттамаға жеке қосымша ретінде бекіту ұсынылады.

---

Рәсімдеу және бекіту бойынша ұсынымдар

1. Ереже жазбаша құжат болуы және қатысушылар жиналысында төрағалық етушімен (немесе жалғыз қатысушымен) қол қойылуы тиіс.
2. Бекіту белгісі — оң жақ жоғарғы бұрышта көрсетіледі: «... ЖШС жалғыз қатысушысының 20__ ж. «» ________ № шешімімен БЕКІТІЛГЕН» немесе «Қатысушылардың жалпы жиналысының 20__ ж. «» ________ № Хаттамасымен БЕКІТІЛГЕН».
3. Беттер мен бөлімдердің нөмірленуі — сілтемелер жасауға ыңғайлы болу үшін міндетті.
4. Барлық қосымшалар (Тарату жоспары, құжаттар нысандары, сенімхаттар) Ереже мәтінінде тізілуі тиіс.

---

Қорытынды
Тарату комиссиясы туралы ереже — бұл жай ғана формальды құжат емес, тарату процесін басқарудың тиімді құралы. Ол комиссия мүшелерін тәртіпке келтіреді, нақты ойын ережелерін белгілейді және ЖШС қатысушыларының да, оның кредиторларының да мүдделерін қорғайды. Сауатты құрастырылған Ереже таратудың барлық кезеңдерінде сот даулары мен мемлекеттік органдар тарапынан талаптардың тәуекелдерін азайтады.
Құжатты әзірлеу кезінде нақты ЖШС-тің ерекшелігін (қызметкерлердің, қарыздардың, мүліктің болуы) ескеру және қажет болған жағдайда корпоративтік құқық мамандарына жүгіну ұсынылады.

Қазақстанда компанияны жабу – жылдам процесс емес. Егер тарату туралы шешім мен комиссияны тағайындау әдетте тегіс өтсе, аралық баланс кезеңі жиі кедергілер жолағына айналады. Неліктен? Өйткені дәл осы жерде үш тараптың: компанияның өзінің, оның кредиторларының және салық органының мүдделері тоғысады. Әрқайсысы көрпесін өз жағына тартады.
Бұл мақаланың мақсаты – сізді миналанған дала арқылы өткізу және аралық тарату балансын сот талап-арыздарына, салықтық қосымша есептеулерге және рәсімнің айларға созылуына ұшырамайтындай етіп қалай құру керектігін көрсету.

---

1. Аралық тарату балансы: бұл қандай құжат және оны немен жейді?
Өте қарапайым тілмен айтқанда: бұл барлық кредиторлар өздері туралы мәлімдеген, бірақ оларға ақша әлі төленбеген сәттегі компанияның қаржылық жағдайының суреті. Құжат көрсетеді:

• ЖШС-те қанша актив қалғанын (ақша, жабдықтар, тауарлар, басқалардың компания алдындағы қарыздары);
• компанияның қанша қарызы бар екенін (кімге, қанша және қай кезекте);
• ненің жетіспейтінін (немесе, керісінше, есеп айырысулардан кейін не қалатынын).

Заңды тұрғыдан бұл баланс екі маңызды әрекет үшін іске қосу механизмі қызметін атқарады:

1. Кредиторларға төлемдерді бастау – бекітілген баланссыз бір тиын да бере алмайсыз.
2. Салықтық тексеруді бастау – баланстан кейін салық органына өтінішпен барамыз.

---

2. Хронология: баланс нақты қашан жасалады?
Көпшілік балансты тарату туралы шешімнен кейін бірден жасауға болады деп ойлайды. Жоқ, бұллай жұмыс істемейді. Міндетті кезеңдерден өту керек:

1. БАҚ-та жариялау – ресми басылымда (әдетте облыстық немесе республикалық деңгейдегі газетте) хабарландыру береміз. Кемінде екі ай күтеміз. Мерзім хабарландыру берілген сәттен емес, газеттің шыққан күнінен бастап есептеледі.
2. Талаптарды қабылдау – өздерін кредитормыз деп санайтындардың барлығы талаптар жібереді. Комиссия оларды тіркейді, тексереді, мойындайды немесе қабылдамайды.
3. Түгендеу – барлық мүлікті қайта санаймыз, бағалаймыз, өтеусіздерін есептен шығарамыз.
4. Балансты жасау – түгендеу деректері мен талаптар тізілімі негізінде.

Маңызды: екі ай өтпейінше, тіпті барлық кредиторлар жауап берсе де, баланс жасалмайды. Заң осы мерзім ішінде талаптарды мәлімдеуге құқық береді, және соңғы кредитор 59-шы күні пайда болуы мүмкін.

---

3. Баланста не болуы керек (және онда не болмауы керек)?
Баланстың нысаны заңнамада бекітілмеген, сондықтан кәдімгі бухгалтерлік нысанды алып, бейімдейміз. Бірақ міндетті элементтер бар:
Белсенді бөлігі

• Ақша қаражаты – шоттарда және кассада. (Егер валюталық шоттар болса, баланс күніндегі бағам бойынша қайта есептейміз.)
• Негізгі құралдар – ғимараттар, станоктар, компьютерлер. Егер сату жоспарланса, нарықтық құны бойынша бағалаймыз. Егер мүлік қатысушыларға берілетін болса, қалдық баланстық құнын қалдыруға болады.
• Тауарлар мен материалдар – дәл осылай.
• Дебиторлық берешек – тек нақты өндіріп алуға болатыны ғана. Өтеусіз қарыздарды баланс жасалғанға дейін есептен шығарған дұрыс, әйтпесе салық органы мұны жасырын актив деп есептеуі мүмкін.

Пассивті бөлігі
Мұнда ең қызығы – міндеттемелер кезектерге бөлінеді (ҚР АК 51-бабы). Баланста компанияның әрбір кезек бойынша қанша қарызы бар екенін көрсету керек және бөлек бөліп көрсету қажет:

• мойындалған талаптарды (комиссия төлеуге келіскендер);
• мойындалмаған талаптарды (егер кредитор бас тартумен келіспесе, ол сотқа жүгінуі мүмкін, бірақ сот шешімі болмағанша, бұл талаптар есеп айырысуларға қатыспайды).

Балансқа анықтама
Барлық түскен талаптардың тізілімін қоса берген жөн, онда қайсысы мойындалғаны, қайсысы қабылданбағаны және неліктен екені көрсетіледі. Бұл салық органына да, қатысушыларға да және таратушының өзіне де шатаспауға көмектеседі.

---

4. Балансты кім және қалай бекітеді?
Баланс – маңызды құжат, сондықтан таратушының жай ғана қолы жеткіліксіз. Оны тарату туралы шешім қабылдаған орган бекітуі керек:

• Егер бір ғана қатысушы болса – жалғыз қатысушының шешімімен. Шешімде: «... күнгі жағдай бойынша аралық тарату балансын бекіту» деп жазып, баланстың өзін қосамыз.
• Егер бірнеше қатысушы болса – жалпы жиналыстың хаттамасымен. Хаттамада баланстың ұсынылғаны, қаралғаны, бекітілгені бекітіледі.

Маңызды сәт: жиналыста қатысушылар таратушыға сұрақтар қоя алады, сандар бойынша түсініктеме талап ете алады. Егер қатысушылардың біреуі баланспен келіспесе, ол қарсы дауыс бере алады, бірақ шешім көпшілік дауыспен қабылданады. Алайда, егер баланс анық жалған болса, келіспеген қатысушы кейін оны сотта даулай алады.

---

5. Салықтық тексеру: есептен шығарылған қарыздарда қалай күйіп қалмауға болады?
Баланс бекітілгеннен кейін компанияның үш жұмыс күні бар, осы уақыт ішінде салық органына:

• тарату салықтық тексеруін жүргізу туралы өтінішті;
• тарату салық есептілігін (соңғы кезеңдегі декларацияларды) тапсыруы керек.

Бұл талап 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшінде (Қаржыминінің № 654 бұйрығы). Салықтық тексеру 10 жұмыс күні ішінде басталады.

Салық органы нені тексереді?

• Салықтардың дұрыс есептелуі мен төленуін.
• Бюджет алдында берешектің болуын.
• Қарыздарды есептен шығарудың негізділігін.

Астыртын тас – есептен шығарылған қарыздар
Баланста компанияның бесінші кезектегі кредиторлары алдында қарыздары бар делік, бірақ ақша бәріне жетпейді. Мүлікті сатқаннан кейін бұл қарыздар өтелмеген күйінде қалады. ҚР АК бойынша олар өтелді деп есептеледі (кредитор талап ету құқығынан айырылады).

Бірақ! Салық кодексі (229-бап) былай дейді: есептен шығарылған қарыз сомасы компанияның табысына қосылады және табыс салығы салынады. Яғни, егер сіз біреуге 10 млн теңге қарыз болсаңыз және төлемесеңіз, салық органы осы 10 млн теңгеден салық есептейді. Ерекшелік – егер қарыз талап мерзімінің өтуі бойынша немесе таратуға байланысты емес басқа себептермен есептен шығарылса. Бірақ тарату кезінде есептен шығару дәл мүліктің жетіспеушілігінен болады, демек, салықты төлеуге тура келеді.

Кеңес: бұл салықты тарату сметасына салып қойыңыз. Әйтпесе, соңында салық төлеуге ақша жоқ, ал активтер қалмағаны анықталып, тарату тоқтап қалады.

---

6. Кредиторларға төлемдер: кезектілік пен пропорциялар
Баланс бекітілгеннен және салықтық тексеру аяқталғаннан кейін (немесе рұқсат етілсе, параллельді түрде) қарыздарды тарата бастаймыз. Кезектілік қатаң:

1. Біріншікезек – өміргежәнеденсаулыққакелтірілгензиян, алименттер.
2. Екіншікезек – жалақы, өтемақылар, әлеуметтікаударымдар, МЗЖ, МӘМС, авторлықтөлемдер.
3. Үшіншікезек – кепілдікредиторлар (кепілгесалынғанмүлікшегінде).
4. Төртінші кезек – салықтар.
5. Бесінші кезек – қалғандары (жеткізушілер, басқалар).

Ереже: келесі кезек алдыңғы кезек толық өтелгеннен кейін ғана алады. Егер ақша бәріне жетпесе, кезек ішінде пропорционалды бөлеміз. Мысалы, екінші кезекке 100 млн қажет, ал тек 50 млн бар – демек, әрбір қызметкер тиесілі соманың 50% алады.
Маңызды: төлемдер тек аралық баланс бекітілгеннен кейін басталады. Оған дейін ешқандай аванс берілмейді.

---

7. Типтік қателіктер және олардан қалай аулақ болуға болады
Қателік 1. Жариялауға асығу
Хабарландыруды жарияладық, бір айдан кейін кредиторлардың бәрі келгендіктен баланс жасадық. Бірақ екі айлық мерзім өтпеді – 59-шы күні келген кез келген кредитор балансты қайта қарауды талап етуге құқылы. Қайта жасауға тура келеді.
Қателік 2. Түгендеуді формальды жүргізу
Есептен сандарды алып қойдық, ал шын мәнінде жабдықтың бір бөлігі сынған, тауарлардың бір бөлігі бүлінген. Баланста активтер асыра көрсетілген, кейін сатқанда ақшаның аз екені анықталып, кредиторлар күткенін ала алмайды. Таратушыға қатысты талап-арыздар болуы мүмкін.
Қателік 3. Есептен шығарудың салықтық салдарын ескермеу
Есептен шығарылған қарыздар – бұл тегін деп есептедік. Ал салық органы тексеру кезінде салықты қосымша есептеді, компанияның төлеуге ақшасы жоқ. Қатысушыларға жиналуға тура келеді, әйтпесе таратуды аяқтау мүмкін емес.
Қателік 4. Кезектер бойынша дұрыс бөлмеу
Мысалы, салықты (төртінші кезек) төлемей тұрып, жеткізушіге (бесінші кезек) қарызды бердік. Салық органы мұндай төлемдерге дау айтып, ақшаны дұрыс қайта бөлу үшін кері қайтаруды талап етуі мүмкін.
Қателік 5. Дебиторлық берешекті ұмыту
Баланста дебиторлық берешекті көрсеттік, бірақ оны өндіріп алу шараларын қабылдамадық. Кредиторлар таратушының дебиторлармен белсенді жұмыс істеуін талап ете алады, әйтпесе олар толық ақы алмай қалады. Таратушының әрекетсіздігі де сотқа жүгінуге негіз.

---

8. Аралық баланстан түпкілікті балансқа дейін
Барлық төлемдер жүргізілгеннен кейін (немесе активтердің жоқ екені анықталған соң) түпкілікті тарату балансы жасалады. Ол көрсетеді::

• барлық есеп айырысулардың аяқталғанын;
• қандай да бір мүліктің қалғанын (егер болса) – ол қатысушылар арасында үлестеріне пропорционалды түрде бөлінуге жатады.

Түпкілікті баланс дәл осылай бекітіледі және өтінішпен бірге ЖШС-ті тізілімнен шығару үшін әділет органдарына беріледі.

Жағдайды елестетіңіз: сіз бизнесті сәтті жүргіздіңіз, салықтарды төледіңіз, енді компанияны жабу туралы шешім қабылдадыңыз. Күнделікті іс сияқты көрінеді — өтініш бердіңіз, анықтама алдыңыз және ұмыттыңыз. Бірақ олай емес. Әсіресе, егер сіздің серіктестігіңіз қосылған құн салығы бойынша есепте тұрса. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда ҚҚС-пен қоштасу рәсімін түбегейлі өзгерткен түзетулер күшіне енді.
Бұрын кәсіпкерлер айналымдарының аздығына сілтеме жасап, ҚҚС бойынша есептен ерікті түрде шыға алатын. Енді бұл олқылық толығымен жабылды. Жалпы режимдегі ҚҚС төлеушісі үшін мәртебені тоқтатудың жалғыз заңды жолы — не компанияны тарату, не арнайы салық режиміне көшу. Егер сіз біріншісін таңдасаңыз, айыппұлдарға ұшырамау және таратуды айларға созбау үшін әрекеттер алгоритмін нақты түсіну керек.

---

1. Рәсімнің жалпы тарату процесіндегі орны
Тізбектілікте шатаспау үшін, таратуды әрбір келесі қадамға апаратын баспалдақ ретінде елестетіңіз. ҚҚС бойынша есептен шығу — бөлек арал емес, үлкен жолдың бір бөлігі.
Дұрыс кезектілік:

1. Тарату туралы шешім қабылданды, комиссия тағайындалды.
2. БАҚ-та хабарландыру жарияланды, кредиторларды күтудің екі айлық мерзімі өтті.
3. Түгендеу жүргізілді, аралық тарату балансы жасалып, бекітілді.
4. Дәл осы жерде және қазір — ҚҚС бойынша есептен шығуға құжаттарды беру.
5. Салықтық тексеру жүргізу.
6. Кредиторлармен есеп айырысу.
7. Түпкілікті балансты жасау және компанияны жабу.

Негізгі сәт: ҚҚС-тан шығуға өтінім беру аралық баланс бекітілгеннен кейін, бірақ сіз кредиторларға қарыздарды тарата бастағанға дейін жүреді. Неліктен? Өйткені дәл осы кезеңде салық органы сіздің бюджет алдындағы міндеттемелеріңізді тексеріп, кейінгі әрекеттерге рұқсат беруі керек.

---

2. Қандай құжаттар және қайда тапсыру керек?
2026 жылдан бастап құжаттар пакеті қатаңдады, ал мерзімдер — қатаю. Заң шығарушы бюджетпен қоштасу танысу сияқты мұқият болуы керек деп шешкені анық.

ҚҚС бойынша тарату декларациясы (300.00-нысан)
Бұл кәдімгі тоқсандық есеп емес. Бұл сіздің салықпен қарым-қатынас тарихыңызға нүкте қоятын ерекше құжат. Декларацияда міндетті түрде белгі қойылады — «тарату».
Декларацияға не кіреді:

• Соңғы есепті кезеңдегі барлық салынатын айналымдар (алдыңғы декларация күнінен бастап тарату декларациясын берген күннің алдындағы күнге дейін).
• Бөлек баған — тауарлар қалдығы. Иә, бұл көпшілік үшін тосын сый: егер сіздің қоймаңызда немесе балансыңызда бір кездері ҚҚС-ты есепке алған тауарлар, материалдар, негізгі құралдар болса, енді бұл салықты қайтаруға тура келеді. Мөлшерлеме — қалдық құнының 12%. Сома есептеліп, бюджетке төленуге жатады.
• Дебиторлық берешек (егер болса) — ол бойынша салық есептелмейді, бірақ ол көрсетілуі тиіс.

Декларация беру күнінің алдындағы күнге толтырылады. Яғни, сіз салықпен қоштасу сәтіндегі істердің жай-күйін бекітесіз.

ҚҚС бойынша есептен шығу туралы өтініш
Өтініш нысаны стандартты, бірақ техникалық нюанс бар: 2025-2026 жылдардағы жағдай бойынша мұндай өтінішті салық төлеуші кабинеті арқылы электронды түрде беру бұғатталған (кем дегенде, ерікті түрде шығу үшін). Сондықтан оңтайлы жол — тіркеу орны бойынша Мемлекеттік кірістер басқармасына жеке бару. Не болмаса, нотариалды сенімхаты бар өкілді жіберу.
Өтініште не болуы керек:

• ЖШС-тің толық атауы, БСН.
• Есептен шығу негізі — «таратуға байланысты».
• Күні, таратушының (немесе тарату комиссиясы төрағасының) қолы.

Мерзімдері — бұл өте маңызды
Сізге аралық тарату балансы бекітілген күннен бастап бар болғаны 3 жұмыс күні беріледі:

• ҚҚС бойынша тарату декларациясын тапсыру;
• есептен шығу туралы өтінішті тапсыру;
• және бір мезгілде — тарату салықтық тексеруін жүргізу туралы өтінішті тапсыру.

Мерзімді өткізіп алдыңыз — салық органы құжаттарды қабылдамауы мүмкін, сонда не мерзімдерді түсініктемелер арқылы қалпына келтіруге, не рәсімді қайта бастауға тура келеді. Тәжіриде бұл таратуды апталарға созады.

---

3. Құжаттарды тапсырғаннан кейін ҚҚС-қа не болады?

Салықтық тексеру
Құжаттарыңызды алғаннан кейін салық органы тексеруді бастауға міндетті. Мерзім — өтініш берілген күннен бастап 10 жұмыс күнінен кешіктірілмей. Тексеру 30 жұмыс күніне дейін созылуы мүмкін (көлеміне байланысты).
Нені тексереді:

• Соңғы кезеңдердегі ҚҚС-тың дұрыс есептелуін.
• Сомаларды есепке алуға жатқызудың негізділігін.
• Берешектің болуын.
• Тауарлар қалдығына ҚҚС-тың дұрыс есептелуін.

Егер тексеру барысында қателер анықталса, олар актіде көрсетіледі, бірақ — маңызды плюс — егер қателер салықты әдейі төмендетумен байланысты болмаса, өсімпұлдар мен айыппұлдар есептелмейді. Бұл жеңілдік дәл тарату кезінде қолданылады.

Егер ҚҚС бойынша артық төлем болса
Компания ҚҚС-ты тәртіппен төлеп, жеке шотында артық төлем (дебеттік сальдо) пайда болған жағдайлар жиі кездеседі. Көпшілік тарату кезінде бұл ақшаны қайтаруға болады деп үміттенеді.
Әттең, олай емес. 2026 жылдан бастап келесі ереже қолданылады: тарату кезінде есепке алуға жататын ҚҚС сомасы (яғни артық төлем) қайтарылмайды. Ол жай ғана мемлекеттің кірісіне есептен шығарылады. Бұл қатаң, бірақ бұл заң.
Сондықтан, егер сізде артық төлем бар екенін білсеңіз, оны тарату декларациясын бергенге дейін пайдаланып көріңіз — мысалы, басқа салықтардың есебіне жатқызу (егер бұл заңнама бойынша мүмкін болса). Бірақ абай болыңыз: мұндай әрекеттер заңды болуы және күдік тудырмауы керек.
Егер ҚҚС бойынша берешек болса

Кері жағдай — сіз бюджетке қарызсыз. Мұнда бәрі қарапайым: қарызды құжаттарды тапсырғанға дейін өтеу керек. Өсімпұлдар мен айыппұлдар да төленеді. Әйтпесе, салық органы сізді есептен шығармайды және берешектің жоқтығы туралы анықтама бермейді, онсыз таратуды аяқтау мүмкін емес.

---

4. Басты астыртын тастар және олардан қалай өту керек?

Тас 1. Тауарлар қалдығы бойынша ҚҚС
Көптеген бухгалтерлер бұл талапты ұмытады немесе тауарлар сатылмағандықтан, салық жоқ деп қателеседі. Бірақ салық органы тексеру кезінде міндетті түрде тексереді: егер тауар ҚҚС-пен сатып алынса және бұл ҚҚС есепке алынса, онда тарату кезінде (тауар сатылмаған кезде) салықты қайтару керек.
Не істеу керек: түгендеуді алдын ала жүргізіңіз. Қалдықтардың сомасын есептеңіз. Олардың декларацияда дұрыс көрсетілгеніне көз жеткізіңіз. Және бұл соманы тарату шығындарына салыңыз.

Тас 2. Электрондық беру қолжетімсіз
Егер жүйе өтінішті қабылдамаса, оны кабинет арқылы жіберуге тырысып, тәуекелге бармаңыз. Салық органына жеке баруға уақыт жұмсаған дұрыс. Өзіңізбен бірге алыңыз:

• паспорт;
• өкілеттікті растайтын құжат (таратушыны тағайындау туралы шешім);
• екі данада толтырылған өтініш;
• қағаздағы декларация (немесе электрондық тасығышпен).

Оқасында сізге қабылдау туралы белгі қойылады және сізде мерзімді сақтағаныңыздың дәлелі болады.

Тас 3. Кезектілікте шатасу
Есіңізде болсын: алдымен аралық балансты бекітеміз, содан кейін — үш күн ішінде — декларация мен өтінішті береміз. Керісінше емес. Егер баланс бекітілмей тұрып өтініш берсеңіз, салық органы құжаттарды қайтаруы мүмкін, себебі компанияның нақты қаржылық жағдайы әлі белгісіз.

Тас 4. Қалдықтарды ұмытып, бірақ декларацияны беріп қойсаңыз
Егер бергеннен кейін декларацияға қандай да бір қалдықтарды қоспағаныңызды анықтасаңыз, қосымша (нақтыланған) декларация беруге тура келеді. Бұл мүмкін, бірақ тексеруді созады және қосымша сұрақтар тудырады. Бәрін бірден қайта тексеріп алған дұрыс.

---

5. Есептен шыққаннан кейін: әрі қарай не болады?
Салық органы декларацияны тексеріп, қарыздардың жоқтығына көз жеткізіп, мүмкін камералдық бақылау жүргізгеннен кейін, ол ҚҚС бойынша есептен шығару туралы шешім қабылдайды. Шешім қабылдау мерзімі — тексеру аяқталғаннан кейін 5 жұмыс күні (бірақ тексеру аяқталғаннан ерте емес).
Осыдан кейін сізге беріледі:

• ҚҚС бойынша есептен шығару туралы хабарлама;
• салықтық берешектің жоқтығы туралы анықтама (немесе тексеру актісі).

Бұл құжаттар келесі кезеңге — кредиторлармен есеп айырысу және түпкілікті тарату балансын жасау үшін қажет.
Маңызды: есептен шыққаннан кейін де компания тізілімнен алынғанға дейін заңды тұлға ретінде өмір сүруін жалғастырады. Бірақ ҚҚС сіз енді есептемейсіз және төлемейсіз (тексеру нәтижелері бойынша ықтимал қосымша есептеулерден басқа).

---

6. Типтік сұрақтар мен жауаптар

Сұрақ: ҚҚС-тан шығуға өтініш бермей, жай ғана компанияны жабуға бола ма?
Жауап: Жоқ. ҚҚС бойынша есептен шықпайынша, тарату аяқталмайды. Салықтық тексеру міндетті және оның шеңберінде есептен шығару сіздің өтінішіңіз бойынша автоматты түрде жүреді.

Сұрақ: Егер менде тауар қалдықтары мен қарыздар болмаса, рәсім жеңілдей ме?
Жауап: Иә, техникалық тұрғыдан жеңілдейді, бірақ құжаттарды бәрібір тапсыру керек. Тексеру де болады (кем дегенде камералдық).

Сұрақ: Мен тарату кезінде ҚҚС-тан шықтым, содан кейін компанияны жабудан бас тарттым. Есепті қалпына келтіруге бола ма?
Жауап: Теориялық тұрғыдан иә, бірақ бұл ҚҚС бойынша жаңа тіркеу болады, егер негіздер пайда болса (айналымдар). Қайтадан есепке қою туралы өтініш беруге тура келеді.

Сұрақ: Таратудан кейін мүлікті қатысушыларға беру кезінде ҚҚС төлеу керек пе?
Жауап: Егер мүлік қатысушыға жеке тұлға ретінде берілсе, бұл ҚҚС салынбайды (өткізу болып табылмайды). Бірақ егер қатысушы — заңды тұлға болса, нюанстар болуы мүмкін. Бухгалтермен кеңескен дұрыс.

---

Қорытынды: тарату кезінде ҚҚС-тан сәтті шығудың бес басты ережесі

1. Құжаттарды тапсыруға асықпаңыз — аралық тарату балансының бекітілуін күтіңіз, бірақ одан кейін үш күнге сыйыңыз.
2. Қалдықтарды ұмытпаңыз — түгендеу жүргізіп, салық есепке алынған тауарларға, материалдарға, негізгі құралдарға ҚҚС есептеңіз.
3. Артық төлемнің қайтарылуына сенбеңіз — егер ҚҚС бойынша дебеттік сальдоңыз болса, ол жанып кетеді. Мүмкін болса, оны таратуға дейін пайдаланыңыз.
4. Электрондық берумен тәжірибе жасамаңыз — егер жүйе істемесе, жеке барыңыз. Бұл сенімдірек.
5. Қарыздарды қалдырмаңыз — өтініш бергенге дейін ҚҚС және өсімпұлдар бойынша барлық берешекті өтеңіз.

ҚҚС бойынша есептен шығу — таратудың ең жауапты кезеңдерінің бірі. Мұндағы қате тек уақытқа ғана емес, ақшаға да тұруы мүмкін. Егер сенімсіздік сезінсеңіз, кем дегенде кеңес алу үшін сауатты бухгалтерді немесе заңгерді шақырыңыз. Бұл кейін салық органымен соттасудан немесе бүкіл рәсімді қайта жасаудан арзанға түседі.

Заңды тұлғаның немесе жеке кәсіпкердің қызметін тоқтату – салық заңнамасының барлық талаптарын мұқият орындауды талап ететін процесс. Негізгі кезеңдердің бірі тарату нысандарындағы салық есептілігін ұсыну болып табылады. Бұл кезеңдегі қателер рәсімнің созылуына, тізілімнен шығарудан бас тартуға және тіпті қосымша қаржылық санкцияларға әкеп соғуы мүмкін. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда жаңартылған Салық кодексінің ережелері күшіне енді, олар декларацияларды толтыру және тапсыру тәртібіне түзетулер енгізді. Атап айтқанда, есептіліктің жаңа нысандарын кезең-кезеңімен енгізу қолға алынды: жаңартылған бланкілер толық жарияланғанға дейін, тапсыру сәтінде ақпараттық жүйелерде қолжетімді нұсқаларды пайдалануға рұқсат етіледі. Бұл мақалада біз тарату ТН 300, 100, 200 және 910 нысандарын қалай дұрыс дайындау және жіберу керектігін егжей-тегжейлі қарастырамыз, сондай-ақ салық төлеуші кабинетіндегі әрекеттердің нақты алгоритмін келтіреміз.
Тарату есептілігімен жұмыс істеудің бірыңғай принциптері
Нақты нысанға қарамастан, тарату декларацияларын дайындау кезінде бірнеше әмбебап ережелерді басшылыққа алу қажет:

• Өзекті бланкілерді қайдан іздеу керек. Қолданыстағы нысандардың нұсқалары салықтық әкімшілендірудің ақпараттық жүйелерінде: ИСНА КНП (knp.kgd.gov.kz мекенжайында қолжетімді), «ескі» салық төлеуші кабинетінде және СОНО НП жүйесінде орналастырылады. Егер қандай да бір нысан тізімде болмаса, бұл оның жаңартылған редакциясы әлі пайдалануға енгізілмегенін білдіреді – мұндай жағдайда есептілік құрастырылған сәтте қолжетімді нұсқаны пайдалану керек.
• Міндетті форматтық-логикалық бақылау (ФЛБ). Әрбір декларация толтырылуының толықтығы мен дұрыстығына автоматты тексеруден өтеді. Электрондық жіберу кезінде ФЛБ құжатты толтыру және қабылдау процесінде жүйе арқылы жүзеге асырылады. Қағаз тасығышта тапсыру кезінде бақылау деректер ақпараттық жүйеге енгізілгеннен кейін салық органының қызметкерімен жүргізіледі. Есте сақтау маңызды: есептілік оған «Құжат қабылданды» мәртебесі берілгеннен кейін ғана ұсынылды деп есептеледі. Кез келген басқа мәртебе (мысалы, «Құжат қабылданбады» немесе «Нақтылау талап етіледі») декларацияның бақылаудан өтпегенін және түзетілуі тиіс екенін білдіреді.
• Толтыру тілі. Декларацияларды қазақ немесе орыс тілінде жасауға болады – таңдау салық төлеушіде қалады.
• Тарату нысандарын тапсыру мерзімдері. Тарату есептілігінің барлық түрлеріне қатысты жалпы ереже: олар аралық тарату балансы бекітілгеннен кейін ұсынылады. Қосылған құн салығы бойынша декларация (ТН 300) үшін баланс бекітілген күннен бастап қатаң үш күндік мерзім белгіленген. Қалған нысандар үшін мерзімдер, егер заңнамада өзгеше көзделмесе, тиісті салық үшін жалпы белгіленген мерзімдермен сәйкес келуі мүмкін.

Тарату ТН 300 (ҚҚС бойынша декларация)
300-нысан қосылған құн салығы бойынша есеп беруге арналған. Кәсіпорынды тарату кезінде оны тапсыру тәртібінің бірқатар ерекшеліктері бар.
Қашан тапсыру қажет. Аралық тарату балансы бекітілгеннен кейін бірден салық төлеушіге тарату ТН 300-нысанын, сондай-ақ салықтық тексеру жүргізу туралы өтінішті және ҚҚС бойынша есептен шығу туралы өтінішті ұсынуға бар болғаны үш жұмыс күні беріледі.
Қалай дұрыс толтыру керек. Декларацияда міндетті түрде «тарату» белгісі қойылады. Оған соңғы есепті кезеңдегі барлық салынатын айналымдар енгізіледі. Сонымен қатар, бұрын қосылған құн салығы есепке алынған тауарлардың, материалдардың және негізгі құралдардың қалдықтарына ерекше назар аудару керек. Мұндай қалдықтарға 12% мөлшерлемемен ҚҚС есептеу және бұл соманы декларацияда көрсету қажет. Бұл талап, егер мүлік таратуға дейін сатылмаса, бұрын шегерімге жатқызылған салықты мемлекетке «қайтаруға» бағытталған.
Тапсыру тәсілдері:

• Электрондық тәсіл (ұсынылатын). Декларацияны ИСНА КНП «Салық төлеуші кабинеті» веб-қосымшасы, eGov.kz электрондық үкімет порталдары, e-Salyq Azamat, e-Salyq Business мобильді қосымшалары, сондай-ақ мемлекеттік кіріс органдарының ақпараттық жүйесімен интеграцияланған банктік сервистер арқылы жіберуге болады. Құжат электрондық цифрлық қолтаңбамен қойылуы тиіс.
• Қағаз тәсілі. Тек орналасқан жері бойынша Мемлекеттік кірістер басқармасына жеке жүгінген кезде ғана рұқсат етіледі. Маңызды шектеуді ескеру қажет: ТН 300-нысанын Халыққа қызмет көрсету орталықтары (ХҚКО), пошта бөлімшелері немесе курьерлік қызметтер арқылы тапсыруға тыйым салынады. Қағаз дананы тікелей салық органына ұсыну қажет.

Жібергенненкейінжекекабинеттеқұжаттыңмәртебесінміндеттітүрдетексеріңіз. «Құжатқабылданды» мәртебесідекларацияныңформаттық-логикалықбақылаудансәттіөтіп, тіркелгенінрастайды.

ЖалпыбелгіленгенрежимдегітөлеушілерүшінтаратуТН 100 жәнеТН 200 нысандары
Жалпыбелгіленгенсалықсалурежимін (ЖБР) қолданатынұйымдарменжекекәсіпкерлертаратукезіндеекінегізгідекларациянытапсыруғаміндетті:

• ТН 100 – корпоративтіктабыссалығыбойыншадекларация (заңдытұлғаларүшін) немесежекетабыссалығыбойыншадекларация (ЖКүшін);
• ТН 200 – жекетабыссалығыжәнеәлеуметтіксалықбойыншадекларация (ЖКжәнежекетұлғаларғатабыстөлейтінзаңдытұлғаларүшін).

ЕкінысандаҚРҚаржыминистрінің 2025 жылғы 12 қарашадағы № 695 бұйрығымен 2026 жылғабекітілгенесептіліктізбесінеенгізілген. Олардытолтырукезінде «тарату» кодықойылады. Толтырудыңегжей-тегжейлітәртібісолбұйрықтабаяндалғаннысандарғатүсіндірмелерменреттеледі.
Тапсыру тәсілдері:

• Электрондытүрде – ТН 300 үшінқолданылатынресурстарарқылы: ИСНАКНП, e-Salyq мобильдіқосымшалары, банктіксервистер.
• Қағазтүрінде – мемлекеттіккірісоргандарынажекебару, «Азаматтарғаарналғанүкімет» мемлекеттіккорпорациясы (ХҚКО) арқылы, сондай-ақпоштанемесеөзгедебайланысұйымыарқылытапсырысхатпен (хабарламасыбар) жіберумүмкін. ТН 300-нысанынанайырмашылығы, бұлнысандарүшінқағазбентапсырутәсілінеқосымшашектеулербелгіленбеген.

Егересептілікқағазтасығыштажіберілсе, олҚазақстанРеспубликасыныңзаңнамасындакөзделгенжағдайлардамөрменкуәландырылады.

АрнайысалықрежиміндегітөлеушілерүшінтаратуТН 910 нысаны
Оңайлатылғандекларация (арнайысалықрежимі – АСР) негізіндежұмысістейтіншағынкәсіпкерліксубъектілерітаратукезінде «тарату» белгісіменТН 910нысанынұсынады. Бұлнысаноңайлатылғанрежимшеңберіндетөленетінсалықтарды: жекетабыссалығыменәлеуметтіксалықтықамтиды.
Алайда, қызметтүрінежәнеқызметкерлердіңболуынабайланыстықосымшаесептерді (мысалы, төлемкөзіненұсталғансалықтарбойынша) тапсыруқажетболуымүмкін. Сондықтантапсырмасбұрынсалықорганынанқажеттінысандардыңтолықтізбесіннақтылауұсынылады.
ТапсырутәсілдеріТН 100 және 200 нысандарынаұқсас:

• Салықтөлеушініңкабинетінде (ИСНАКНП) немесемобильдіқосымшаларарқылы;
• қағазтүрінде – МКБ-ғажеке, ХҚКОарқылынемесепоштаментапсырысхатпенжіберу.

ТН 910 нысанынтолтырукезіндедеформаттық-логикалықбақылаудыңжалпыталаптарыжәне «Құжатқабылданды» мәртебесіналуқажеттілігіқолданылады.

Салықтөлеушікабинетіндежұмысістеудіңкезең-кезеңіменалгоритмі
Қателертәуекелінбарыншаазайтуүшінтаратудекларацияларындайындаужәнежіберукезіндегінақтыәрекеттертізбегінұсынамыз:

• Қажеттінысандардыңтізбесінжасаңыз.Қолданылатынсалықсалурежимінежәнеқызметерекшелігінесүйенеотырып, таратуғабайланыстықандайдекларациялартапсырылуғажататынынанықтаңыз. Ықтимал қосымша нысандарды (мысалы, қызметкерлер болса) ескеріңіз.
• Салық төлеуші кабинетіне кіріңіз. ИСНА КНП (knp.kgd.gov.kz) жүйесіне электрондық цифрлық қолтаңбаның көмегімен кіріңіз. Қажетті нысандардың «Салық есептілігі» бөлімінде бар екеніне көз жеткізіңіз. Егер қандай да бір нысан жоқ болса, оның «ескі» кабинетте немесе СОНО НП жүйесінде бар-жоғын тексеріңіз. Соңғы шара ретінде қолдау қызметіне хабарласыңыз.
• Декларацияны тарату мәртебесін ескере отырып толтырыңыз. Әрбір бланкіде нысан түрін – «тарату» деп таңдаңыз. Барлық көрсеткіштерді тапсыру күнінің алдындағы жағдай бойынша енгізіңіз. ТН 300 үшін тауарлар мен негізгі құралдардың қалдықтарына салынатын салықты есептеуге (12% мөлшерлеме) ерекше назар аударыңыз. Барлық деректемелердің дұрыс толтырылғанын тексеріңіз.
• Форматтық-логикалық бақылау жүргізіңіз. Жібермес бұрын кірістірілген тексеру функциясын міндетті түрде пайдаланыңыз. Жүйе ықтимал қателерді, өткізіп алуларды немесе сәйкессіздіктерді көрсетеді. Барлық ескертулерді жойыңыз.
• Қол қойып, жіберіңіз. ФЛБ сәтті өткеннен кейін декларацияға ЭЦҚ-мен қол қойып, жіберіңіз.
• Құжаттың мәртебесін бақылаңыз. Жеке кабинетте жіберілген декларацияға қандай мәртебе берілгенін тексеріңіз. Идеал мәртебе – «Құжат қабылданды». Егер мәртебе басқа болса (мысалы, «Құжат қабылданбады» немесе «Нақтылау талап етіледі»), себебін анықтап (әдетте ол бақылау хаттамасында көрсетіледі) және нақтыланған декларацияны тапсыру қажет.
• Растауды сақтаңыз. Қабылдау туралы қолхатты (электрондық немесе қағаз) тарату толық аяқталғанға дейін және белгіленген сақтау мерзімі бойы сақтаңыз – ол тексерулер кезінде немесе есептілікті уақтылы тапсыру фактісін растау үшін қажет болуы мүмкін.

Қорытынды
Тарату салық есептілігін сауатты дайындау және уақтылы тапсыру – бизнесті сәтті және жылдам жабудың кепілі. Бұл кезеңдегі қателер рәсімді белгісіз мерзімге созып қана қоймай, айыппұлдарға және тіпті таратудан бас тартуға әкеп соғуы мүмкін. Берілген ұсынымдарды ұстанып, салық төлеуші кабинетінде жұмыс істей отырып, сіз бұл жолды артық қиындықсыз өте аласыз. Ең бастысы – заңнамадағы өзгерістерді (әсіресе жаңа нысандарды кезең-кезеңімен енгізу бөлігінде) мұқият қадағалау, форматтық-логикалық бақылау талаптарын қатаң сақтау және белгіленген мерзімдерді дәл орындау. Күрделі жағдайларда әрқашан маманмен кеңескен пайдалы, алайда базалық ережелерді білу сізге процесті өз бетіңізше сенімді бақылауға және типтік қателерден аулақ болуға мүмкіндік береді.

Жауапкершілігі шектеулі серіктестік өмірінің соңғы кезеңінен өтіп жатқанда, ең жауапты сәт мемлекеттік кіріс органдарымен өзара іс-қимыл болып табылады. Дәл салық қызметі бизнестің бюджетпен есеп айырысқанын тексереді және компанияны Ұлттық тізілімнен шығаруға түпкілікті рұқсат береді. МКБ-ның оң қорытындысынсыз фирманың тарихына нүкте қою мүмкін емес.
Бұл кезеңнің тез және артық жүйкесіз өтуі үшін қандай құжаттарды жинау керектігін, қандай мерзімдерге сыйысу керектігін және сіз қағаздар төлкесін инспектордың үстеліне қалдырғаннан кейін не болатынын нақты түсіну қажет.

---

МКБ-ға қашан жүгіну керек?
Заң құжаттардың негізгі пакетін тапсыру сәтін аралық тарату балансы бекітілген күнге байланыстырады. Салық органына жиналмас бұрын міндетті алдын ала қадамдардан өту қажет:

• тарату туралы хабарландыру ресми БАҚ-та жарияланған сәттен бастап екі айдың өтуін күту (бұл мерзім кредиторларға өз талаптарын мәлімдеу үшін беріледі);
• мүлік пен міндеттемелерге толық түгендеу жүргізу;
• түскен барлық талаптарды қарау, олардың тізілімін жасау;
• құрылтайшыларда аралық тарату балансын дайындау және бекіту.

Балансқа қол қойылған бойда есептеу басталады: серіктестіктің тіркелген жері бойынша МКБ-ға құжаттарды тапсыруға үш жұмыс күні бар. Бұл мерзімді өткізіп алу өтінішті қабылдамауға әкеп соғады, ал егер кешіктіру елеулі болса – балансты қайта бекітуге тура келеді, бұл таратуды апталарға немесе тіпті айларға кейінге шегеруі мүмкін.

---

Құжаттар қалтасында міндетті түрде не болуы керек?
Қажетті құжаттардың тізбесі Салық кодексімен және заңға тәуелді актілермен нақты анықталған. Жинақты дайындағанда тізіммен салыстырыңыз – бірде-бір тармақты өткізіп алуға болмайды.

1. Қызметті тоқтату туралы өтініш
Бұл бәрі басталатын ресми сұрау. Уәкілетті орган бекіткен нысан бойынша толтырылады. Онда міндетті түрде көрсетіледі:

• ЖШС-тің толық атауы және оның БСН-і (бизнес-сәйкестендіру нөмірі);
• негіз – «таратуға байланысты қызметті тоқтату»;
• құрылтайшылардың аралық тарату балансын бекіткен күні;
• таратушының (немесе тарату комиссиясы төрағасының) тегі, аты, әкесінің аты және оның қолы.

Егер құжаттар қағазда тапсырылса, таратушының қолын нотариуста куәландыру қажет – әйтпесе өтінішті қабылдамайды.

2. Аралық тарату балансы
Бұл құжат кредиторлардың талаптарын қабылдау аяқталғаннан кейінгі компанияның қаржылық жағдайының нақты көрінісін көрсетеді. Баланста көрсетілуі тиіс:

• барлық активтер: шоттардағы және кассадағы ақша, негізгі құралдар, тауар қорлары, дебиторлық берешек;
• барлық міндеттемелер: ҚР Азаматтық кодексінің 51-бабында белгіленген кезектер бойынша бөлінген кредиторлық берешек;
• кредиторлардың талаптарын қарау нәтижелері – қандай сомалар мойындалды, қайсысы қабылданбады.

Баланс оны серіктестік қатысушылары бекіткеннен кейін ғана жарамды болады (жалғыз шешіммен немесе жалпы жиналыстың хаттамасымен). Балансқа кредиторлардан түскен барлық талаптардың тізілімін қоса берген жөн – салық органы ашықтықты бағалайды.

3. Тарату салық есептілігі
Декларациялардың жиынтығы ЖШС қолданған салық салу режиміне байланысты.
Жалпы белгіленген режимде (ЖБР) жұмыс істегендер үшін:

• 100.00-нысан – корпоративтік табыс салығы бойынша декларация (заңды тұлғалар үшін) немесе жеке табыс салығы бойынша декларация (ЖК үшін);
• 200.00-нысан – ЖТС және әлеуметтік салық бойынша декларация (егер фирма жеке тұлғаларға табыс төлеген болса);
• 300.00-нысан – қосылған құн салығы бойынша декларация (ҚҚС төлеушілері үшін).

Арнайы салық режимдерін (АСР) қолданғандар үшін:

• 910.00-нысан – шағын бизнес субъектілеріне арналған оңайлатылған декларация.

Осы декларациялардың әрқайсысында «тарату» белгісі болуы тиіс. Ерекше назар – 300.00-нысанға. Бұрын ҚҚС есепке алынған тауарлардың, материалдардың және негізгі құралдардың қалдықтарына 12% мөлшерлемемен салық есептеу және бұл соманы декларацияға қосу қажет. Мұндай тәртіп бір кездері бизнеске қайтарылған салықты мемлекетке «қайтару» үшін белгіленген.

4. Бақылау-касса техникасын есептен шығару туралы өтініш
Егер компанияда тіркелген кассалық аппараттар болса, оларды есептен шығару керек. Өтінішке тіркеу карточкасын (егер сақталған болса) және егер ережелер талап етсе, ККТ-ның өзін қоса тіркейді. Бұл рәсімсіз салық органы таратуды жаппайды.

---

Қалай және қайда тапсыру керек?
Құжаттарды тек ЖШС есепте тұрған Мемлекеттік кірістер басқармасына апарады. Мекенжай құрылтай құжаттарында көрсетілген тіркеу орнымен сәйкес келуі тиіс.
Тапсырудың екі тәсілі бар – таңдау бойынша.

• Электронды нұсқа (ұсынылатын). ИСНА КНП порталындағы (knp.kgd.gov.kz) «Салық төлеуші кабинеті» веб-қосымшасы арқылы. Кіру үшін басшының немесе таратушының электрондық цифрлық қолтаңбасы қажет. Скандарды жүктейсіз, ЭЦҚ-мен қол қоясыз және жібересіз. Артықшылықтары: толтыруды автоматты тексеру, кезекте тұрудың қажеті жоқ, мәртебе нақты уақыт режимінде көрінеді.
• Қағаз нұсқа. МКБ-ға жеке бару немесе нотариалды сенімхаты бар өкілдің баруы. Өзіңізбен бірге құжаттардың түпнұсқалары (немесе нотариалды куәландырылған көшірмелері) және тапсыратынның бәрінің тізбесі екі данада болуы керек. Бір данасы салық органының белгісімен сізде қалады.

Маңызды шектеу: ҚҚС бойынша декларацияны (300.00-нысан) ХҚКО немесе пошта арқылы тапсыруға болмайды. Тек электронды түрде немесе МКБ-ға жеке бару арқылы ғана.

---

Құжаттарды қабылдағаннан кейін не болады?
Салық органы өтінішті қараусыз қалдырмайды. Міндетті рәсімдер тізбегі іске қосылады.
Алғашқы күндер: тіркеу және сұрау салулар
Құжаттар түскен күні оларға кіріс нөмірі беріледі, өтініш берушіге растау қағазы беріледі. Содан кейін үш жұмыс күні ішінде МКБ сұрау салулар жібереді:

• мемлекеттік органдарға – жылжымайтын мүліктің, көліктің және басқа мүліктің, сондай-ақ олармен жасалған мәмілелердің бар-жоғы туралы;
• банктерге – барлық шоттар бойынша қалдықтар мен қаражат қозғалысы туралы;
• кеденге – егер компания сыртқы саудамен айналысса.

Сұрау салуларға жауаптар жиырма жұмыс күнінен кешіктірілмей түсуі тиіс.

Камералдық бақылау: тыңғылықты тексеру
Барлық ақпаратты алғаннан кейін салық органы камералдық бақылау жүргізеді. Бұл инспекциямен бару емес, сіздің деректеріңізді мемлекеттегі деректермен салыстыру. Мерзімі – барлық қажетті мәліметтерді алған күннен бастап он жұмыс күні.
Қорытынды бойынша қорытынды жасалады. Онда тексеру нәтижелері және бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйі көрсетіледі. Қорытындының бір данасын қол қойылғаннан кейін үш күн ішінде таратушыға тапсыруға міндетті.
Егер сәйкессіздіктер табылса
Қорытындыда қателер немесе сәйкессіздіктер көрсетілгенде, салық органы оларды жою туралы хабарлама жібереді. Мерзім – қорытындыны алған күннен бастап бес жұмыс күні.
Егер сіз әрекет етпесеңіз немесе түсініктемелер инспекторларды қанағаттандырмаса, толыққанды салықтық тексеру тағайындалады. Оның басталуы – бұзушылықтарды жою мерзімі өткеннен кейін он жұмыс күнінен кешіктірілмей.

Соңғы төлем және түпкілікті баланс
Егер бақылау немесе тексеру қорытындысы бойынша қосымша төленуге жататын сома анықталса, оны қорытынды жасалған немесе хабарлама орындалған күннен бастап он күнтізбелік күн ішінде бюджетке аудару қажет.
Барлық қарыздар өтелгеннен кейін түпкілікті тарату балансы ұсынылады.

Деректерді тізілімге беру
Келесі қадам – салық органы «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясына берешектің жоқтығы туралы мәліметтерді жібереді. Осыдан кейін ғана тіркеуші компанияны Бизнес-сәйкестендіру нөмірлерінің ұлттық тізілімінен шығарады. Болды, нүкте қойылды.

---

Кімге жеңілдік жасалады: оңайлатылған тәртіп
Салық төлеушілердің кейбір санаттарына толыққанды тексеруден өтудің қажеті жоқ. Егер сіздің ЖШС бір мезгілде:

• ҚҚС төлеушісі болмаса;
• ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілерге арналған арнайы салық режимін қолданбаса;
• соңғы үш жылда қайта ұйымдастырылмаса;
• тәуекелдерді талдау нәтижелері бойынша тексеру жоспарына енгізілмесе;
• қызметтің жекелеген түрлерін жүзеге асыратын төлеуші ретінде есепте тұрмаса,

онда сіз Салық кодексінің 59-бабының әрекет ету аясына түсесіз және тек камералдық бақылауға ғана сене аласыз. Бұл айтарлықтай жылдамырақ және оңайырақ.

---

Ерекше жағдай: арнайы режимдер жойылғаннан кейін тарату
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап кейбір арнайы салық режимдері жойылды. Егер сіздің компанияңыз 2025 жылы осындай режимде жұмыс істеп, 2026 жылдың бірінші тоқсанында таратылуды шешсе, әрекет ету тәртібі басқаша:

1. Алдымен 2025 жыл үшін «кезекті» салық есептілігі тапсырылады.
2. Содан кейін 2026 жылға қолданылатын салық салу режимі туралы хабарлама «ерікті түрде шешім қабылдау» себебімен беріледі.
3. Осыдан кейін ғана тарату туралы өтініш пен тарату декларацияларын беруге болады.

Режим туралы хабарлама берілмейінше, қызметті тоқтату туралы салық өтінішін қабылдамайды – бұл туралы Астана қаласының Мемлекеттік кірістер департаментінде ескертеді.

---

Құрылтайшылардың жауапкершілігі: МКК не дейді?
Мемлекеттік кірістер комитетінде түсіндіргендей: № 654 бұйрық құрылтайшылар үшін ешқандай жаңа жауапкершілікті енгізбейді. Салық кодексінің 59-бабы, егер компанияның мүлкі жеткіліксіз болса, құрылтайшылардан салық берешегінің қалдықтарын өндіріп алуға мүмкіндік береді, бірақ тек заңдарда тікелей көзделген жағдайларда ғана. Әдетте бұл банкроттықтан кейін және арам ниет дәлелденген кезде – активтерді шығару, құжаттарды жасыру, әдейі банкротқа ұшырату кезінде болады.
Тек тарату фактісі үшін құрылтайшылардан ештеңе өндірілмейді.

---

Тыныш тарату үшін практикалық кеңестер

• Берешекті алдын ала тексеріңіз. Барғаннан бірнеше күн бұрын egov.kz порталы арқылы анықтамаға тапсырыс беріңіз. Егер күтпеген қарыздар анықталса, оны түсініп, төлеуге уақыт болады.
• Тізіммен салыстырыңыз. Құжаттар тізбесін басып шығарып, жинаған сайын әрбір тармақты сызып отырыңыз. Бір жіберіп алған парақ – бас тартуға себеп.
• ЭЦҚ пайдаланыңыз. Электрондық тапсыру жылдамырақ, ыңғайлырақ және қателерді автоматты түрде тексереді.
• Бәрін сақтаңыз. Қолхаттар, хаттамалар, қорытындылар, хабарламалар – тарату толық аяқталғанша және одан кейін тағы үш жыл бойы сақтаңыз.
• Үш күнді өткізіп алмаңыз. Мерзімді аралық баланс бекітілген күннен бастап қатаң есептеңіз. Бір күн кешіктіргеннен гөрі, бір күн ерте тапсырған жақсы.

---

Қорытындының орнына
Құжаттарды Мемлекеттік кірістер басқармасына тапсыру – тарату процесінің шарықтау шегі. Пакеттің қаншалықты сауатты қалыптастырылғаны және мерзімдердің сақталғаны сіздің ұзаққа созылған тексерулерге тап болатыныңызды немесе компанияны тез және артық проблемаларсыз жабатыныңызды анықтайды. Нақты тізбекті есте сақтаңыз: алдымен тарату туралы хабарлама, содан кейін – баланстан кейін – негізгі пакет. Заңнамадағы жаңартуларды (2026 жыл өз түзетулерін енгізді) қадағалаңыз және егер жағдай шатастырылған болып көрінсе, мамандармен кеңесуге тартынбаңыз. Рәсімді білу – қателерден сақтандырудың ең жақсы жолы.

Құрылтайшылар компанияны жабу туралы шешім қабылдағанда, олар әр қадамы заңмен алдын ала белгіленген жолға түседі. Осындай қадамдардың бірі – алдағы тарату туралы хабарландыруды жалпыұлттық таралымы бар баспа бұқаралық ақпарат құралдарында орналастыру. Бұл талап Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 50-бабының 3-тармағында бекітілген және компанияға мүліктік талаптар қоюы мүмкін барлық адамдардың мүдделерін қорғауға бағытталған. Өйткені барлық кредиторлар тарату туралы жеке біле бермейді, ал жарияланым оларға мүлік бөлінбей тұрып, өз құқықтарын мәлімдеуге мүмкіндік береді.
Осылайша, газеттегі хабарландыру – бұл жай формальдылық емес, заңдық мәні бар әрекет, онсыз таратудың кейінгі кезеңдері жүзеге аспайды.

---

Хабарландыру нақты қай жерде шығуы керек?
Заң Қазақстанның бүкіл аумағында таратылатын мерзімді баспа басылымдары туралы айтады. Бұл газеттің тек белгілі бір облыста немесе қалада ғана емес, елдің барлық өңірлерінде қолжетімді болуы керек дегенді білдіреді.
Тәжіриде тарату комиссиялары дәстүрлі түрде жүгінетін екі негізгі басылым қалыптасқан:

• «Юридическая газета» – ондаған жылдар бойы заңдық мәні бар ақпаратты ресми жариялау функциясын атқаратын мамандандырылған басылым.
• «Заң газеті» – мемлекеттік тілдегі, сондай-ақ республикалық мәртебесі бар басылым.

«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасында және Әділет министрлігінің түсіндірмелерінде нақты басылымды таңдау өтініш берушіде қалатыны, бірақ ол міндетті түрде жазылу индексі бар және бүкіл Қазақстан бойынша таратылатын БАҚ тізіміне кіруі тиіс екендігі бірнеше рет атап көрсетілді.

---

Хабарландыру мәтініне міндетті түрде нені енгізу керек?
Жарияланым тиісті хабарлама болып саналуы үшін мәтін нақты болуы және барлық қажетті деректемелерді қамтуы керек. Тәжірибелі заңгерлер хабарландыруға келесі элементтерді қосуды ұсынады:

• Серіктестіктің толық атауы – құрылтай құжаттарында жазылғандай дәлме-дәл. Кез келген ауытқу дұрыстығына күмән тудыруы мүмкін.
• Бизнес-сәйкестендіру нөмірі (БСН) – компанияны бір мәнді сәйкестендіруге мүмкіндік беретін бірегей код.
• Талаптар қою мерзімі – заң газет шыққан сәттен бастап кемінде екі ай белгілейді. Талаптарды қабылдаудың аяқталуының нақты күнін көрсеткен немесе: «жарияланған күннен бастап екі ай ішінде» деп нақты жазылғаны дұрыс.
• Мекенжай және байланыс деректері – кредиторлар өз талаптарын жібере алатын пошта мекенжайы, сондай-ақ анықтама үшін телефон немесе электрондық пошта (қалауы бойынша).

Жақсы құрастырылған хабарландырудың мысалы:
«KazBusiness» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (БСН 123456789012) өзін ерікті тарату рәсімінің басталғаны туралы хабарлайды. Кредиторлар және мүліктік талаптары бар өзге де тұлғалар өз талаптарын осы жарияланым күнінен бастап екі ай ішінде мына мекенжай бойынша мәлімдей алады: Астана қ., Тұран даңғылы, 1020, 205-кеңсе. Байланыс телефоны: 8 (7172) 12-44-50».

---

Мерзімдер: неліктен күндерді дұрыс санау маңызды?
Екі айлық мерзімнің есебі хабарландыруды редакцияға берген сәттен емес, ол басылған газеттің шыққан күнінен басталады. Сондықтан есептеудің бастапқы нүктесі болатын дәл сол күні бар газеттің данасын сақтап қалу өте маңызды.
Осы екі ай ішінде тарату комиссиясы:

• барлық түсетін талаптарды қабылдауға;
• оларды арнайы журналда тіркеуге;
• әрбір талаптың негізділігін тексеруге міндетті.

Толық екі ай өткеннен кейін ғана аралық тарату балансын жасауға кірісуге болады. Егер тым болмаса бір күн есептелмесе, баланс мерзімінен бұрын жасалады және бұл бүкіл рәсімді сот тәртібімен жоюға негіз болуы мүмкін.

---

Хабарландыруды қалай беруге болады: кезең-кезеңімен нұсқаулық

1-қадам. Мәтінді дайындау
Мәтінді жоғарыда көрсетілген үлгі бойынша жасаңыз және барлық сандар мен атауларды мұқият тексеріңіз. БСН-дегі немесе атаудағы қате жарияланымды жарамсыз етеді – оны қайтадан жасауға тура келеді, ал уақыт кетеді.

2-қадам. Беру тәсілін таңдау
Бүгінде редакциялардың көпшілігі екі нұсқаны ұсынады: 

• Жеке бару – редакция кеңсесіне келіп, мәтінді қағазға әкеліп, жарияланым ақысын төлейсіз. Өзіңізбен бірге өкілеттікті растайтын құжат (директорды тағайындау туралы бұйрық, сенімхат) және ЖШС тіркеу туралы куәліктің көшірмесі болуы керек.
• Электрондық беру – басылымның ресми сайты арқылы. Мәтінді жүктейсіз, онлайн төлейсіз және растама аласыз. Газет шыққаннан кейін нөмірді жеке алуға немесе жеткізуді тапсырыс беруге болады (қызмет ақылы болуы мүмкін).

 
3-қадам. Төлем
Жарияланым құны әртүрлі. 2026 жылғы жағдай бойынша бір хабарландырудың бағасы шамамен 40 000-нан 50 000 теңгеге дейін. Нақты соманы басылымдардың сайттарынан немесе редакциялардың телефондары арқылы нақтылаған дұрыс.

4-қадам. Дайын даналарды алу
Нөмір шыққаннан кейін жарияланымы бар газеттің кемінде екі-үш данасын алу қажет. Оларды ала алады:

• директордың өзі (жеке куәлігі мен бұйрығы бойынша);
• сенімхат бойынша өкіл (қосымша өкілеттікті растайтын құжат қажет).

Бұл даналар тарату ісіне қосылады және салық органы мен әділет органдарына құжаттарды тапсыру кезінде қажет болады.

---

Жарияланымнан кейін не болады: жақын арадағы салдарлар

• Кредиторлар үшін

Газет шыққан күннен бастап өзін кредитормыз деп санайтындардың барлығында өз талаптарын мәлімдеуге заңды мүмкіндік пайда болады. Тіпті компания ешкімді жеке хабардар етпесе де, жарияланым тиісті хабарлама болып саналады.

• Тарату комиссиясы үшін

Екі айлық күту басталады. Осы кезеңде кредиторларға төлемдер жүргізуге (таратуға арналған ағымдағы шығыстардан басқа) болмайды. Сондай-ақ мерзім өткенге дейін аралық балансты жасауға да болмайды.

• Құрылтайшылар үшін

Ешқандай белсенді әрекет талап етілмейді, бірақ комиссияның мерзімдерді және талаптарды қабылдау тәртібін қатаң сақтауын бақылау маңызды.

---

Кредиторлармен өзара іс-қимыл: неге бұл бөлек қызмет?
Көптеген заңгерлік фирмалардың коммерциялық ұсыныстарында жарияланым бөлек жолға бөлінген, ал кредиторлармен жұмыс қосымша тарифтеледі. Бұл кездейсоқ емес және қарапайым түсіндіріледі.

• Жарияланым – бұл белгілі бағасы бар тіркелген қызмет: сіз мәтінді орналастыру үшін редакцияға төлейсіз. Құн қанша талап түсетініне байланысты емес.
• Кредиторлармен өзара іс-қимыл – бұл болжауға болмайтын жұмыс көлемі. Талаптардың санын, олардың негізділігін, ықтимал даулар мен сот талқылауларын алдын ала бағалау мүмкін емес. Сондықтан кеңесшілер нақты факт бойынша төлемді жөн көреді: не сағаттық, не өңделген әрбір талап үшін.

Егер кредиторлар көп болса немесе олардың арасында комиссияның бас тартуымен келіспейтіндер болса, іс сотқа дейін баруы мүмкін. Бұл стандартты сүйемелдеуден тыс және жеке келісімдерді талап етеді.

---

Типтік қателіктер және олардан қалай аулақ болуға болады
Қате 1. Аймақтық газетте жариялау
Жергілікті қалалық газеттің республикалық таралымы жоқ. Ондағы хабарландыру тиісті хабарлама болып есептелмейді. Тапсырмас бұрын басылымның мәртебесін тексеріңіз.
Қате 2. Дұрыс емес мерзім
Екі айдың орнына «бір ай» деп көрсеттіңіз бе? Сот кредиторларға жеткіліксіз уақыт берілді деп танып, рәсімді қайта қарауға жіберуі мүмкін.
Қате 3. Деректемелердегі қателер
БСН дұрыс емес немесе атау бұрмаланған жарияланым пайдасыз – ешкім қай компания туралы сөз болып жатқанын түсінбейді.
Қате 4. Растайтын құжаттарды жоғалту
Газетті тастап кеттіңіз немесе төлем түбіртегін алуды ұмыттыңыз – кейін мерзімнің басталған күнін растайтын ештеңе болмайды. Бәрін бөлек папкада сақтаңыз.
Қате 5. Балансты мерзімінен бұрын жасау
Екі ай өтпей тұрып аралық балансты жасадыңыз – ол жарамсыз. Мерзімнің аяқталуын күтіп, қайта жасауға тура келеді.

---

Бизнесті жабатындарға арналған қорытынды
Тарату туралы хабарландыруды жариялау – бұл жай техникалық әрекет емес, бүкіл процестің құқықтық іргетасы. Онсыз сіз аралық балансқа көше алмайсыз, салық органының қорытындысын алмайсыз және компанияны тізілімнен шығара алмайсыз.
Ең бастысын есте сақтаңыз:

• газет республикалық болуы керек («Юридическая газета» немесе «Заң газеті» сай келеді);
• мәтінде атау, БСН, екі ай мерзім және байланыс деректері болады;
• екі айлық мерзім тапсырған күннен емес, шыққан күннен бастап есептеледі;
• жарияланымнан кейін күту басталады – кредиторларға төлемдерге тыйым салынады;
• газеттің даналарын тарату толық аяқталғанша сақтаңыз.

Жарияланымның құны салыстырмалы түрде аз және болжамды, ал кредиторлармен жұмыс қосымша шығындарды талап етуі мүмкін – бұл қалыпты тәжірибе, өйткені талаптардың саны мен күрделілігі алдын ала белгісіз.
Бұл кезеңнен дұрыс өтіп, сіз кейінгі барлық әрекеттерге берік негіз қалайсыз және болашақта сот дауларының тәуекелін азайтасыз.

Кәсіпкер компанияны жабу туралы ойлағанда, ең алдымен: "Банкке барып, шоттарды жабу керек" деген ой келеді. Интуиция дұрыс әрекетті меңзейді, бірақ хронология басқаны айтады. Тарату процедурасында шоттарды жабу – бұл кіріспе емес, финалдық аккорд.
Бір үй салып жатқаныңызды елестетіңіз. Алдымен іргетасын қалайсыз, қабырғаларын көтересіз, коммуникациялар жүргізесіз, содан кейін ғана қасбетін сырлайсыз. Егер бояудан бастасаңыз, құрылыс құлап кетуі мүмкін. Дәл солай: егер шоттарды тым ерте жапсаңыз, бюджетпен және кредиторлармен есеп айырысу құралынсыз қаласыз. Ал оларсыз тарату мүмкін емес.

---

Тарату хронологиясында шоттарды жабу қай орында тұр?
Шатаспау үшін оқиғалар тізбегін толық құрып, банкпен қоштасу осы тізбеде қандай орын алатынын көрейік.

1. Тарату туралы шешім – хаттамаға қол қойылып, таратушы тағайындалды.
2. Салық органын хабардар ету – үш күн ішінде процедураның басталғаны туралы хабарлаймыз.
3. БАҚ-та жариялау – кредиторлар өздері туралы мәлімдеуі үшін екі ай күтеміз.
4. Түгендеу және талаптар тізілімі – активтер мен қарыздарды есептейміз.
5. Аралық тарату балансы – құрылтайшыларда бекітеміз.
6. МКД-ға құжаттар тапсыру – өтініш, баланс, тарату декларациялары.
7. Салық тексеруі (камералдық бақылау) – салық органдары сандарды тексереді.
8. Салықтан қорытынды алу – бәрінің таза екенін растайтын құжат.
9. ШОТТАРДЫ ЖАБУ – міне, ақиқат сәті.
10. Соңғы тарату балансы – жасап, бекітеміз.
11. Әділет органдарына құжаттар тапсыру – тізілімнен шығарудың соңғы қадамы.

Көріп отырғаныңыздай, шоттар салық органы рұқсат бергеннен кейін ғана жабылады, бірақ соңғы қағаздарды тапсырғанға дейін. Бұл кездейсоқтық емес: банктерден алынған анықтамалар соңғы балансқа тіркелуі керек.

---

Шоттардың жабылғанын қандай құжаттар растайды?
Банк сіздің өкіміңізді орындағаннан кейін, ол шоттың жабылғаны туралы анықтама береді. Онда мыналар көрсетіледі:

• жабылған шоттың нөмірі;
• жабылған күні;
• банктің атауы;
• клиенттің деректемелері.

Бұл анықтаманы ЖШС бұрын ашқан әрбір шот бойынша алу керек. Егер компанияның үш түрлі банкте үш шоты болса, үш анықтама қажет болады. Олардың барлығы соңғы тарату балансымен бірге салық органына апаратын құжаттар пакетіне енеді.

---

Шоттардағы ақшаға не болады?
Шотты жабу кезінде онда біраз қаражат қалды делік. Бұл қаражат қайда кетеді? Екі нұсқа бар:

• Сіз оларды қолма-қол аласыз. Егер сома аз болса, банк ақшаны касса арқылы береді. Ол үшін таратушы төлқұжат және өтінішпен келуі керек.
• Сіз қалдықты басқа шотқа аударасыз. Мысалы, тарату комиссиясының шотына немесе құрылтайшылардың бірінің шотына. Банк сіздің нұсқауыңыз бойынша төлемді жүзеге асырады.

Кейде жағдай туындайды: ақша бар, бірақ алушы анықталмаған (мысалы, құрылтайшылар ақшаны кімнің шотына аудару туралы келісе алмайды). Сонда банк белгілі бір уақыттан кейін соманы нотариустың депозитіне аударуы мүмкін. Бірақ бұл процедураны созбау үшін аулақ болған жөн, төтенше жағдай.

---

Ал егер шотқа тыйым салынған болса ше?
Мұнда көпшілікті жағымды тосынсый күтеді. Әдетте тыйым салу (арест) немесе операцияларды тоқтата тұру шот бойынша кез келген қозғалысты бұғаттайды. Бірақ тарату жағдайы үшін заң ерекшелік жасады. Шотта тыйым болса да, сіз оны жаба аласыз. Бастысы — өтініште негіздемені дұрыс көрсету: "заңды тұлғаны таратуға байланысты".
Бұл ереже нормативтік актілерде жазылған және банктер оны сақтауға міндетті. Сондықтан тыйым салу — шотты жабуды кейінге қалдыруға себеп емес, тек өтініштегі қосымша жол.

---

Банкке өтінішті қалай дұрыс рәсімдеу керек?
Таратушы немесе тарату комиссиясының төрағасы банк бөлімшесіне жеке өзі келеді. Өзімен бірге алу керек:

• төлқұжат;
• өкілеттігін растайтын құжат (таратушыны тағайындау туралы шешім немесе жиналыс хаттамасы);
• банктік шот шарты (егер сақталған болса);
• пайдаланылмаған чек кітапшалары (егер берілген болса);
• "банк-клиент" жүйесіне арналған электрондық кілттер (токендер, флешкалар).

Өтініште міндетті түрде себебін көрсету керек — "таратуға байланысты". Бұл сөз тіркесінсіз, егер шотта қандай да бір шектеулер болса, банк бас тартуы мүмкін. Осы сөз тіркесімен тыйым салынған кезде де жабуды міндетті түрде жүргізуі керек.

---

Шоттардың жабылғаны туралы салық органына хабарлау керек пе?
Өз бетіңізбен салық органына хабарлаудың қажеті жоқ. Бұл — банктің міндеті. Шот жабылғаннан кейін белгілі бір мерзім ішінде банк ақпаратты мемлекеттік кіріс органдарына жібереді. Бірақ өз сақтандыруыңыз үшін банк қызметкерінен хабарламаның жіберілген-жіберілмегенін сұрап, жіберуді растайтын құжаттың көшірмесін сұрай аласыз (кез келген жағдайда).
Дегенмен, шоттың жабылғаны туралы анықтаманы сіз салық органына өзіңіз тапсыратын соңғы тарату балансына міндетті түрде тіркеуіңіз керек. Яғни, салық органы ақпаратты екі рет алады: сізден (анықтама түрінде) және банктен (өз арналары бойынша). Бұл қалыпты жағдай және тіпті жақсы — растаулар көп болған сайын, сұрақтар азаяды.

---

Егер шоттарды жаппаса не болады?
Елестетіңіз: салық тексеруі өтті, қорытынды алынды, бірақ шоттар әлі ашық. Сіз соңғы балансты банктік анықтамаларсыз тапсырасыз. Не болады?
Салық органы сіздің барлық кредиторлармен есеп айырысып, міндеттемелерді жабқаныңызды растай алмайды. Банктен алынған анықтама — құжаттар пакетінің міндетті элементі. Онсыз оң қорытынды берілмейді, демек, әділет органдарына ақпарат кетпейді. Компания тізілімде тіркеле береді, және бір жылдан кейін сіз оны таратылды деп есептесеңіз де, одан есептілік тапсыруды немесе салықтарды төлеуді талап етуі мүмкін.
Процедура ресми аяқталғаннан кейін ашық шот — бұл сонымен қатар тәуекел: банк қызмет көрсету үшін комиссияны есептей беруі мүмкін, кейін қарызды коллекторларға береді. Ал компанияның енді жоқ екенін сот арқылы дәлелдеуге тура келеді.

---

Жиі кездесетін қателіктер және оларды қалай болдырмауға болады
Қате 1. Шотты тым ерте жабу. Егер шотты салықтан қорытынды алғанға дейін жапсаңыз, тексеру нәтижесі бойынша кенеттен салықты қосымша төлеу қажет болып қалса, төлемдерді жүргізе алмайсыз. Жаңа шот ашуға тура келеді, бұл процесті созады.

Қате 2. Валюталық шоттарды ұмыту. Егер ЖШС-нің шетел валютасындағы шоттары болса, оларды да жабу керек. Тәртіп бірдей, бірақ банк қосымша құжаттарды сұрауы мүмкін (мысалы, валюталық операциялар бойынша берешектің жоқтығы туралы анықтама).

Қате 3. Анықтама алмау. Кейде таратушылар банктің ауызша растауы жеткілікті деп ойлайды. Жоқ, дәл қағаздағы анықтама немесе қол қойылған электронды құжат қажет.

Қате 4. Чек кітапшаларын жоғалту. Егер пайдаланылмаған чектерді тапсырмасаңыз, банк жабудан бас тартуы мүмкін. Оларды алдын ала тауып қойған дұрыс.

Қате 5. Барлық шоттардың жабылғанын тексермеу. Компания жылдар бойы жұмыс істеу барысында бәрі ұмытып кеткен шот ашуы мүмкін. Соңғы балансты тапсырар алдында салық органынан барлық ашық шоттар туралы анықтама алған жөн — мұны egov.kz порталы арқылы жасауға болады.

---

Таратушыға арналған жадынама: бес басты ереже

1. Асықпаңыз. Шоттарды салықтан қорытынды алғаннан кейін ғана жабыңыз, бірақ соңғы балансты тапсырғанға дейін.
2. Бәрін жабыңыз. Барлық шоттарды, барлық банктерде, кез келген валютада.
3. Анықтамаларды алыңыз. Әрбір шоттың жабылғаны туралы ресми құжат алыңыз.
4. Тыйымдарды тексеріңіз. Егер шектеулер болса, өтініште міндетті түрде "таратуға байланысты" деп жазыңыз.
5. Балансқа тіркеңіз. Банктерден алынған анықтамалар — салыққа арналған пакеттің міндетті бөлігі.

---

Қысқаша маңыздысы
Банктік шоттарды жабу — ЖШС-ні таратудағы бірінші емес, соңғы қадамдардың бірі. Ол салықтық тексеруден кейін жүреді және соңғы тарату балансын тапсырудың алдында болады. Қаражат қалдықтары таратушыға беріледі немесе оның нұсқауы бойынша аударылады. Тыйым салынған жағдайда да, заңдағы арнайы ерекшеліктің арқасында шотты жабуға болады. Банктерден алынған анықтамаларсыз салық оң қорытынды бермейді және компания тізілімнен шығарылмайды.Егер бұл кезеңге мұқият қарап, барлық анықтамаларды жинап, мерзімдерді сақтасаңыз, сіз қиындықсыз мәреге — құжаттарды әділет органдарына тапсыруға өтесіз. Ал одан әрі толық жеңіске дейін қол жетімді: компания тізілімнен жоғалады, ал сіз демалып, жаңа жобалармен айналыса аласыз.

ЖШС таратылуына байланысты тағайындалатын құжаттық салықтық тексеру мемлекеттің салық төлеушінің бюджет алдындағы міндеттемелерін толық және уақтылы орындауына көз жеткізуінің негізгі бақылау тетігі болып табылады. Осы бақылау нәтижелерін бекітетін қорытынды құжат салықтық тексеру актісі болып табылады. Оның құқықтық табиғатын, құрылымын және жасалу салдарын түсіну әрбір таратушыға қызметті тоқтату рәсімін сәтті аяқтау үшін қажет.

Таратылу кезінде құжаттық тексеру жүргізудің құқықтық негіздері
Қазақстан Республикасының заңнамасы таратылатын заңды тұлғаларға қатысты салықтық бақылаудың ерекше режимін белгілейді. Салық кодексінің нормаларына сәйкес, жай тексерулер кезінде қолданылатын шектеулер ЖШС таратылуына байланысты жүзеге асырылатын құжаттық тексерулерге қолданылмайды. Бұл салық органының бақылаудың басқа түрлері үшін көзделген өзге де негіздердің бар-жоғына қарамастан, осындай тексеруді бастауға құқылы екенін білдіреді.
Рәсім тарату комиссиясы бірқатар міндетті шарттарды орындағаннан кейін басталады. Аралық тарату балансы бекітілген күннен бастап үш жұмыс күні ішінде салық органына бір мезгілде тексеру жүргізу туралы салықтық өтініш және тарату салықтық есептілігі ұсынылады. Дәл осы құжаттар топтамасы құжаттық тексеруді тағайындау үшін формальды негіз болып қызмет етеді. Тексеру салық органы тиісті өтінішті алғаннан кейін жиырма жұмыс күнінен кешіктірілмей басталуға тиіс.

Тексерудің басталуы және салық төлеушінің құқықтары
Салықтық тексерудің ресми басталуы салық төлеушіге (таратушыға немесе тарату комиссиясының төрағасына) нұсқаманың тапсырылған сәті болып саналады. Бұл құжатта міндетті деректемелер болуы керек: салық органында тіркелген күні мен нөмірі, тексеруші органның атауы, бизнес-сәйкестендіру нөмірі көрсетілген таратылатын ЖШС-нің толық атауы, тексеру түрі, тексеруші тұлғалардың лауазымдары мен тегі, тексеру жүргізу мерзімі, сондай-ақ тексерілетін салықтық кезең.
Салық төлеушінің нұсқаманы алудан бас тартуы салықтық тексерудің күшін жоюға негіз болып табылмайтынын атап өткен жөн. Оны жүргізу кезеңінде тексерілетін салықтық кезеңнің салық есептілігіне өзгерістер мен толықтырулар енгізуге жол берілмейді. Салық органының лауазымды адамдары таратылатын ЖШС пайда алу үшін пайдаланатын немесе салық салу объектілері болып табылатын аумаққа немесе үй-жайларға кіру құқығына ие. Мұндай кіруге кедергі келтірілген жағдайда тиісті хаттама жасалады.

Тексеру жүргізу мерзімдері
Тарату кезіндегі құжаттық тексерудің ұзақтығы Салық кодексімен реттеледі. Нұсқамаларда көрсетілетін салықтық тексерулердің жалпы мерзімі нұсқама тапсырылған сәттен бастап отыз жұмыс күнінен аспауға тиіс. Алайда, құрылымдық бөлімшелері бар заңды тұлғалар үшін бұл мерзім салық органымен алпыс жұмыс күніне дейін ұзартылуы мүмкін.
Ерекше күрделі мәселелер тексерілген кезде салық қызметінің жоғары тұрған органы құрылымдық бөлімшелері жоқ заңды тұлға үшін мерзімді елу жұмыс күніне дейін, ал құрылымдық бөлімшелері барлар үшін сексен жұмыс күніне дейін ұлғайтуға құқылы. Ұзарту туралы шешім дәлелді және жазбаша ресімделген болуы керек.
Тексеру мерзімінің өтуі салық төлеушіге құжаттарды ұсыну туралы талаптар тапсырылған сәт пен сұратылған материалдар нақты ұсынылған сәт арасындағы кезеңге, сондай-ақ салық органының сұрау салулары, оның ішінде халықаралық сұрау салулар бойынша мәліметтер алу уақытына тоқтатыла тұруы мүмкін.

Тексеру актісінің құрылымы мен мазмұны
Құжаттық тексеру аяқталғаннан кейін акт жасалады, ол анықталған барлық фактілер мен мән-жайларды бекітетін ресми құжат болып табылады. Заңнама оның мазмұнына нақты талаптар қояды.
Актіде міндетті түрде мыналар көрсетіледі:

• Тексерілетін тұлға туралы жалпы мәліметтер: ЖШС атауы, БСН, тіркеу мекенжайы, тексеруді жүргізген тұлғалардың тегі мен лауазымдары, тексеру жүргізілген кезең және оны жүргізу мерзімдері.
• Ұсынылған құжаттар туралы деректер: тексеру барысында зерттелген салық есептілігі мен өзге де материалдардың тізбесі.
• Салық міндеттемелерінің орындалуын талдау нәтижелері: салықтардың, бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің, сондай-ақ міндетті зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдардың дұрыс есептелуі, толық және уақтылы төленуінің белгіленген фактілері.
• Анықталған бұзушылықтар: салық заңнамасын бұзудың әрбір жағдайының егжей-тегжейлі сипаттамасы Салық кодексінің нақты нормаларына сілтемелермен және салықтардың төмендетілген (арттырылған) сомаларын растайтын есептеулермен.
• Бұзушылықтардың болмауы: егер тексеру ауытқуларды анықтамаса, актіде салық төлеушінің тазалығын растайтын тиісті жазба жасалады.
• Тексерушілердің қорытындылары мен ұсыныстары: бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйіне қорытынды бағаны және одан әрі әрекеттер бойынша ұсынымдарды (мысалы, қосымша есептелген сомаларды төлеу қажеттігі туралы) қамтитын қорытынды бөлік.

 Актіні жасаудың құқықтық салдары
Салықтық тексеру актісі таратылатын ЖШС-нің салық міндеттемелерінің туындауы, өзгеруі немесе тоқтатылуы үшін негіз болып табылады. Егер актіде бұзушылықтар тіркелген болса, салық төлеушіге осындай бұзушылықтарды жою туралы хабарлама жіберіледі.

Тексеру нәтижелері бойынша төленуге жататын сомалар болған кезде, олар салық органының қорытындысы жасалған күннен немесе хабарлама орындалған күннен бастап күнтізбелік он күннен кешіктірілмей бюджетке аударылуға тиіс. Тексеру аяқталып, акт жасалғаннан кейін де тарату рәсімі аяқталмайтынын түсіну маңызды. ЖШС салық органына барлық есеп айырысулардың жүргізілгенін растайтын соңғы тарату балансын ұсынуға міндетті. Осыдан кейін ғана салық қызметі тіркеуші органға берешектің жоқтығы туралы мәліметтерді жібереді, бұл компанияны Бизнес-сәйкестендіру нөмірлерінің ұлттық тізілімінен шығаруға жол ашады.

Жеңілдетілген тарату ерекшеліктері
Егер ЖШС Салық кодексінің 59-бабының өлшемшарттарына (берешектің, мүліктің, шоттардың, қызметкерлердің болмауы және т.б.) сәйкес келсе, толыққанды құжаттық тексеру тағайындалмайды. Оның орнына камералдық бақылау жүргізіледі, ол банктерден және өзге де мемлекеттік органдардан барлық қажетті мәліметтер алынғаннан кейін он жұмыс күніне дейін созылады. Оның қорытындылары бойынша да қорытынды жасалады, алайда оның құқықтық табиғаты басқаша және бұл классикалық мағынадағы салықтық тексеру актісі болып табылмайды. Егер камералдық бақылау барысында бұзушылықтар анықталса, салық төлеуші оларды жою туралы хабарлама алады және орындалмаған жағдайда стандартты құжаттық тексеру тағайындалуы мүмкін.

Тарату комиссиясына арналған практикалық ұсынымдар
Салықтық тексеру актісін алғаннан кейін таратушы оның барлық ережелерін мұқият зерделеуі керек. Тексерушілердің қорытындыларымен келіспеген жағдайда, заңнама жоғары тұрған салық органына немесе сотқа шағымдану құқығын береді. Алайда мұндай рәсімдер тарату процесін едәуір ұзартатынын ескеру қажет.

Актіде техникалық қателер немесе сәйкессіздіктер анықталған жағдайда, түсіндірмелер мен растайтын құжаттарды жедел ұсыну орынды. Заң салықтық тексеру басталғанға дейін қызметті қайта бастау туралы шешім қабылданған жағдайда тарату есептілігін кері қайтарып алу мүмкіндігіне жол береді. Егер тексеру жүргізіліп қойған болса, есептілікті кері қайтарып алу өзгерту әдісімен жүргізіледі, бұл да белгіленген рәсімдерді сақтауды талап етеді.

Салық органымен өзара іс-қимыл кезінде тарату комиссиясының басты мақсаты — берешектің жоқтығы мен салықтардың дұрыс есептелгенін растайтын оң қорытынды алу. Мұндай растау тіркелген тексеру актісі компанияның таратуды аяқтап, тізілімнен шығарылуына негіз болатын құжатқа айналады.

Коммерциялық құрылымның қызметін тоқтатудың соңғы сатысы бірқатар формальды талаптарды орындаумен байланысты, оларды елемеу барлық алдыңғы күш-жігерді жоққа шығарады. Осы императивтердің бірі мөрдің жойылғанын құжаттық растау болып табылады — бұл субъектіні мемлекеттік тізілімнен шығарғанға дейін тіркеуші органдар тексеретін міндетті элемент.

Нормативтік база және орындалу міндеттілігі
Процедураның құқықтық негізі ҚР "Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу туралы" арнайы Заңының 16-бабының 5) тармақшасында бекітілген. Осы норма тарату туралы өтініш беру кезінде уәкілетті органға мөрді жою туралы актіні ұсынуды міндеттейді. "Ол болған кезде" деген түбегейлі ескертпе шаруашылық жүргізуші субъектілердің мөрсіз қызметін заңдастырған 2020 жылғы өзгерістермен үндеседі. Алайда, егер корпоративтік атрибут дайындалып, құжат айналымында қолданылған жағдайларда, оны физикалық жою ресми растаумен бекітілген сөзсіз талапқа айналады.

Процедураның вариативтілігі: заңды жою тетіктері
Қолданыстағы заңнама мәселені шешудің екі балама жолын ұсынады, олардың әрқайсысы тиісті нысандағы актіні қалыптастырумен аяқталады.

Бірінші тетік: таратушының күшімен ішкі жою
Бұл тәсілдің регламенті 31.10.2018 жылғы №703 Қаулысымен бекітілген бірыңғай Құжат басқару қағидаларында қамтылған. Іске асыру алгоритмі бірнеше кезеңді қамтиды:

• Процесті тарату комиссиясы немесе жалғыз таратушы бастамашылық етеді;
• Жоғарыда аталған Қағидалардың 23-қосымшасының үлгісі бойынша "Қорғалуға тиісті мөрлер мен мөртабандарды жоюға бөлу туралы акт" дайындалады;
• Құжатқа комиссия төрағасы немесе ұйым басшысы қол қояды;
• Мөртабаны қалпына келтіру мүмкін еместігіне кепілдік беретін кез келген тәсілмен (механикалық деформация, фрагменттеу және т.б.) жарамсыз күйге келтіріледі;
• Мөрлер мен мөртабандарды есепке алу тізіліміне тиісті белгі қою арқылы оқиға бекітіледі.

Екінші тетік: процесті аутсорсингке беру
Балама нұсқа штемпельдік өнімдерді дайындауға маманданған профильді ұйымға жүгінуді көздейді. Шарттық қатынастар шеңберінде:

• Орындаушы мөрді физикалық жою функцияларын өзіне қабылдайды;
• Тапсырыс берушіге мердігер ұйымның бланкісінде ресімделген ресми құжат — Жою туралы акт беріледі.

Сарапшылар кәсіпорынның ішкі есепке алу жүйесі қойылатын талаптарға сәйкес келмеген немесе мөрлерді тіркеу журналы болмаған жағдайларда екінші тәсілді ұсынады.

Жалпы тарату процесіне хронологиялық байланыс
Мөрді жою бастапқы әрекеттерге жатпайтынын түсіну маңызды. Құқық қолдану практикасын талдау бұл әрекет мүліктік мәселелер реттелгеннен кейін, аяқталу кезеңінде жасалатынын көрсетеді. Оңтайлы реттілік:

1. Кредиторлармен соңғы есеп айырысулар;
2. Кеден органдарынан анықтама алу (сыртқы экономикалық қызмет болған кезде);
3. Банктік шоттарды жабу;
4. Мөрді жою;
5. Бизнес-сәйкестендіру нөмірінің (БСН) Ұлттық тізіліміне жазба енгізу үшін әділет органдарына құжаттардың толық топтамасын тапсыру.

Актінің мазмұнына қойылатын талаптар
Таңдалған тәсілге қарамастан, құжатта келесі деректемелер болуы керек:

• Рәсімді жүргізу күні мен орны;
• Комиссия мүшелерінің жеке деректері (өздігінен жою кезінде);
• Мөрді сәйкестендіру белгілері (мәтіндік мазмұны, ұйымның БСН, мөртаңбасы);
• Қолданылған жою тәсілінің сипаттамасы;
• Барлық қатысушы тұлғалардың қолтаңбалары және комиссия төрағасының бекіту визасы.

Мамандандырылған ұйымға жүгінген кезде құжат орындаушының барлық деректемелерін міндетті түрде көрсете отырып, фирмалық бланкіде ресімделеді.

Құқықтық салдарлар мен тәуекелдер
Тарату ісінің құрамында жою туралы актінің болуы қызметтің тоқтатылғанын тіркеу үшін өте маңызды шарт болып табылады. "Азаматтарға арналған үкімет" мемлекеттік корпорациясының қызметкерлері құжаттаманың толымдылығын тексереді және осы құжаттың жоқтығын анықтау дәлелді бас тартуға әкеп соғады. Осы рәсімнен сәтті өткеннен және тізілімге тиісті жазба енгізілгеннен кейін ғана заңды тұлға өзінің өмір сүруін түпкілікті тоқтатты деп есептеледі, ал жойылған мөр толығымен заңдық маңыздылығын жоғалтады.