Салықтарға қатысты мәселелерде заң тек талап етіп қоймайды, сонымен қатар қорғайды. Әрбір салық төлеушінің мемлекетпен қарым-қатынасты ашық және болжамды ететін құқықтардың, мүмкіндіктер мен міндеттердің нақты тізбесі бар.

Сіздің құқықтарыңыз
Басты ереже: сіз жүйемен жалғыз емессіз. Сіздің ақпарат пен қолдауға құқығыңыз бар.

• Білу және түсініктеме алу құқығы. Сіз әрқашан салық қызметіне жүгініп, салықтар, мөлшерлемелер және заңдардағы соңғы өзгерістер туралы өзекті мәліметтер ала аласыз. Егер сізде нақты жағдай болса, ол бойынша сізге түсініктеме беруге міндетті. Арнайы бағдарламаға (көлденең мониторинг) қатысатын ірі бизнес үшін қосымша опция қолжетімді — жоспарланған мәмілелер бойынша мемлекеттік органнан алдын ала бағалау.
• Өкілдік ету құқығы. Инстанцияларға жеке бару міндетті емес. Сіздің мүдделеріңізді заңды өкіл (мысалы, бала үшін ата-ана) немесе сенімхат бойынша уәкілетті тұлға ұсына алады. Бұл ретте көмекшінің болуы сізді өз бетінше әрекет ету құқығынан айырмайды.
• Қорғану және әділеттілік құқығы. Егер сіз салық органдарының шешіміне, олардың әрекеттеріне немесе әрекетсіздігіне келіспесеңіз, бұған шағымдануға болады және шағымдану керек. Сондай-ақ, егер бұл үшін заңды негіздер болса, сіз салықтарды төлеу мерзімдерін өзгертуді (мысалы, мерзімін ұзартуды) сұрауға құқылысыз. Есіңізде болсын: сіз салық органдарына салықтарға қатысы жоқ құжаттарды беруге міндетті емессіз.
• Аудитке құқық. Өз есептеулеріңіздің дұрыстығына сенімді болу үшін тексеруге тәуелсіз аудиторларды жалдауға болады.

Міндеттер — құқықтардың кері жағы.
Олардың мәні қарапайым: адалдық пен уақтылылық.

• Басты ереже. Салықтарды уақтылы және толық төлеу керек. Бұл негіз.
• Бақылаумен өзара іс-қимыл. Егер салық органы заң аясында құжаттарды сұраса, оларды ұсыну керек. Ал егер сіз салықтар бойынша тәуелсіз аудит жүргізсеңіз, аудиторлармен келісімшартты да, олардың қорытындысын да көрсетуге дайын болыңыз.
• Ерекше жауапкершілік. Егер сіздің мүлкіңізге шектеулер қойылса (мысалы, тәркілеу), сіз тыйым салынғанға дейін оны сақтауға міндеттісіз. Тек табиғи тозу ғана ескеріледі.
• Кассалық аппараттары бар бизнеске арналған ережелер. Қолма-қол ақшамен жұмыс істейтіндер үшін қосымша талаптар бар:
• Кассалық аппаратты пайдаланудың барлық ережелерін сақтау.
• Кассалық құжаттарды (кітаптарды, чектерді, есептерді) талап мерзімі бойы сақтау.
• Кейбір жағдайларда биометриялық сәйкестендіруден өту.

Сатып алушыларға арналған ақпарат: салық төлеушінің паспорты
Қоғамдық тамақтану және сауда кәсіпорындары үшін барлығымызға пайдалы бөлек ереже бар. Олар көрнекті жерде (мысалы, касса жанында) салық төлеушінің паспорты деп аталатын құжатты орналастыруға міндетті. Бұл құпия құжат емес, бұл QR-кодта (штрих-кодта) шифрланған компания туралы жария ақпарат. Кез келген сатып алушы оны сканерлеп, сатушы туралы негізгі деректерді біле алады. Бұл бизнестің ашықтығы үшін жасалған.

Сіздің құқықтарыңыз қалай қорғалады
Мемлекет сіздің мүдделеріңізді қорғауға кепілдік береді. Мұнда маңызды тыйым бар: салық органы мен оның қызметкерлері заңда жоқ нәрсені сізден талап етуге құқылы емес. Ешқандай ойдан шығарылған міндеттер жоқ. Егер сіздің құқықтарыңыз бұзылса, сіз заңда белгіленген тәртіппен қорғауға жүгіне аласыз.
Сіз үшін басқа біреу әрекет еткенде
Заң өкілдерді екі түрге бөледі..

• Заңды өкілдер. Бұл адамның мүдделерін заң күшімен ұсынатындар (ата-аналар, қамқоршылар). Олардың әрекеттері автоматты түрде адамның өзінің әрекеттері деп есептеледі.
• Уәкілетті өкілдер. Сіз өз істеріңізді саналы түрде сеніп тапсырған адамдар. Жеке тұлға үшін бұл нотариалды сенімхат, компания үшін — сенімхат немесе құрылтай құжаттары. Бүгін өкілді электронды түрде де рәсімдеуге болады — салық төлеуші кабинеті арқылы..

Маңызды нюанс: егер өкіл сіздің атыңыздан әрекет етсе, салық органы үшін бұл сіздің өзіңіз әрекет еткенмен бірдей. Барлық салдарымен.
Ерекше жағдай: жер қойнауын пайдаланушылар мен операторларЖер қойнауын пайдалану саласындағы ірі жобалар үшін (мысалы, бірнеше компания кен орнын игеру үшін консорциумға біріккенде) заң істерді оператор арқылы жүргізу мүмкіндігін көздейді. Бұл барлық қатысушылардың мүддесін ұсынатын компания. Оператордың қарапайым салық төлеуші сияқты құқықтары мен міндеттері бар. Ал егер оператор қатысушылардың тапсырмасы бойынша бірдеңе жасаса, бұл оператордың да, ол ұсынатындардың да әрекеті болып саналады.

Ресми мәртебесі
МКК ҚР Қаржы министрлігіне ведомстволық бағыныстағы республикалық мемлекеттік мекеме ретінде жұмыс істейді. Белгіленген құзырет шеңберінде Комитет реттеуші, бақылаушы және атқарушы функцияларды жүзеге асырады.
Заңдық атрибуттары:

• мемлекеттік тілдегі атауы бар елтаңбалы мөрдің болуы;
• меншікті құжаттама бланкілері;
• қазынашылық шоттар;
• өз атынан құқықтық қатынастарда тарап ретінде әрекет ету құқығы.

Қаржылық қамтамасыз ету
Құрылымның қызметі тек республикалық бюджет қаражаты есебінен қаржыландырылады.

Маңызды шектеу

• Комитетке заңнамалық түрде өзінің тікелей өкілеттіктеріне кіретін мәселелер бойынша кәсіпкерлік субъектілерімен шарттық қатынастарға түсуге тыйым салынған. Заң табыс әкелетін қызметке жол берген жағдайларда, алынған қаражат мемлекеттік бюджетке аударылуға жатады.

Жұмыстың негізгі бағыттары
Салық блогы

Бағыт	Мазмұны
Заңнаманың сақталуын бақылау	Салық нормаларының орындалуын қадағалау
Түсімдерді қамтамасыз ету	Салықтар мен міндетті төлемдердің толық және уақтылы төленуін мониторингтеу
Әлеуметтік аударымдар	Әлеуметтік төлемдердің есептелуі мен аударылуын бақылау
Салық саясаты	Мемлекеттік салық стратегиясын қалыптастыруға және іске асыруға қатысу

 Кеден блогы

Бағыт	Мазмұны
ЕАЭО заңнамасы	Одақтың кедендік нормаларының сақталуын қамтамасыз ету
Қорғау шаралары	Арнайы, антидемпингтік және өтемақы баждарын бақылау
Қауіпсіздік	Азаматтардың денсаулығын, қоршаған ортаны, жануарлар мен өсімдіктер дүниесін қорғау
Рәсімдерді жеңілдету	Тауарлардың шекара арқылы жедел өтуі үшін жағдайлар жасау
Қадағалану	Әкелінген тауарларды қадағалау механизмдерін үйлестіру

Акцизделетіннарықтыреттеу
МККайналыстыңтолықциклінбақылайды:

• этил спиртінің;
• алкоголь өнімінің;
• темекі бұйымдарының;
• мұнай өнімдері мен биожанармайдың.

Қосымша салалар

• Оңалту және банкроттық (қаржы секторынан басқа);
• Халықаралық салықтық ынтымақтастық;
• Салық төлеушілерге арналған IT-инфрақұрылымды дамыту;
• Электрондық мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз ету.

Өкілеттіктер мен жауапкершілік шекаралары
Бақылау құралдары

Құрал	Сипаттамасы
Халықаралық алмасу	Шетелдік салық қызметтерімен өзара іс-қимыл
Есепке алу жүйелеріне қол жеткізу	Бухгалтерлік бағдарламалық қамтамасыз етуге қол жеткізуді талап ету құқығы
Құжаттаманы сұрату	Бастапқы құжаттар мен есеп регистрлерін талап ету
Түсініктеме алу	Есептілік бойынша жазбаша түсініктемелерді талап ету
Банк ақпараты	Шоттар мен қаражат қозғалысы туралы деректерді сұрату (заң аясында)
Материалдарды алып қою	Бұзушылықтар кезінде құжаттарды мәжбүрлеп алып қою
Жүйелерді әзірлеу	Ақпараттық ресурстарды құру және пайдалану
Ғылыми қызмет	Зерттеулер жүргізу, оқыту, баспа жұмысы

Пилоттықжобалар
Комитеттабыстыпрактикалардыкейінненмасштабтауүшінсалықсалуменәкімшілендірудіңэксперименттікрежимдерінбастауғажәнеенгізугеқұқылы.

Басқаруархитектурасы
Орталықаппараттыңқұрылымдықбөлімшелері

Бөлімше	Функционалы
Кадр саясаты және қаржы департаменті	Персонал жұмысын қамтамасыз ету және қаржылық жоспарлау
Аналитика және тәуекелдер департаменті	Деректерді өңдеу, статистика, тәуекелдерді басқару
Цифрландыру және қызметтер департаменті	Электрондық сервистер және цифрлық трансформация
IT-инфрақұрылым департаменті	Ақпараттық жүйелерді техникалық сүйемелдеу
Салық методологиясы департаменті	Салық салу тәсілдерін әзірлеу
Кеден методологиясы департаменті	Кедендік рәсімдерді қалыптастыру
Бақылау департаменті	Бақылау іс-шараларын жүргізу
Аудит департаменті	Аудиторлық тексерулер
Жедел бақылау департаменті	Нормалардың сақталуына ағымдағы мониторинг

Дербес басқармалар

• Мемлекеттік құпияны қорғау және жұмылдыру дайындығы
• Құқықтық қамтамасыз ету
• Халықаралық байланыстар
• Қоғаммен байланыс
• Стратегиялық жоспарлау
• Ақпараттық қауіпсіздік

Аумақтық желі

• Облыстар мен мегаполистер бойынша мемлекеттік кірістер департаменттері
• Аудандар мен облыстық бағыныстағы қалалардағы мемлекеттік кірістер басқармалары

Платформа	Мақсаты
Ресми веб-портал	Ақпараттың, жаңалықтардың, сервистердің орталықтандырылған көзі
Жеке кабинет	Деректер мен есептілікке дербес қол жеткізу
СОНО	Салық есептілігін онлайн тапсыру жүйесі
Астана-1	Кедендік әкімшілендіруге арналған кешен
ЭШФ	Электрондық шот-фактуралармен жұмыс
Акциз	Акцизделетін тауарлардың айналымын мониторингтеу

Негізгіміндеттер:

• Салық заңнамасының сақталуын бақылау.
• Елдің салық саясатын іске асыруға қатысу.
• Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
• Салық төлеушілерге мемлекетпен онлайн байланысу ыңғайлы болуы үшін электрондық сервистерді дамыту.

Салық қызметінің құқықтары: олар не істей алады?
Салық органының өз жұмысын орындау үшін құралдардың кең спектрі бар. Міне, олардың негізгілері:

• Халықаралық өзара іс-қимыл. Салық органы басқа елдердегі әріптестерімен ақпарат алмаса алады.
• Ақпарат сұрату құқығы. Олар сізден есептеулердің дұрыстығын растайтын құжаттарды немесе есептілік бойынша жазбаша түсініктемелерді талап ете алады. Сондай-ақ олар банктерден, мемлекеттік органдардан және басқа ұйымдардан деректер сұратуға құқылы.
• Тексерулер мен бақылау. Салық органы табыстар мен мүлік туралы мәліметтердің дұрыстығын тексере алады, тексерулерге сарапшыларды тарта алады, сауалнамалар жүргізе алады және тіпті заңда белгіленген жағдайларда фото және бейнетүсірілім жасай алады.
• Сот талаптары. Қажет болса, салық органы сотқа жүгіне алады — мысалы, мәмілені жарамсыз деп тану, бұзушы компанияны тарату немесе борышкерді банкрот деп тану туралы талаппен.
• Заманауи технологиялар. Олар биометриялық сәйкестендіруді пайдалануға және өз шешімдерін электрондық цифрлық қолтаңбамен куәландыруға құқылы.

Салық органының міндеттері: олар сіз үшін не істеуі керек?
Салық қызметінің тек құқықтары ғана емес, сонымен қатар салық төлеушілер алдында нақты міндеттері бар.
Ең бастысы: сіздің құқықтарыңызды сақтау және мемлекет мүдделерін қорғау.

• Ақпараттандыру және түсіндіру. Салық органы сізге қолданыстағы салықтар мен заңдардағы өзгерістер туралы ақпарат беруге, сондай-ақ сіздің міндеттемелеріңізді түсіндіруге міндетті. Көлденең мониторингке қатысушы ірі бизнес үшін жоспарланған мәмілелер бойынша алдын ала түсініктемелер қолжетімді.
• Шағымдарды қарау. Егер сіз инспекторлардың әрекеттеріне немесе тексеру нәтижелеріне келіспесеңіз, салық органы сіздің шағымыңызды қарауға міндетті.
• Материалдарды басқа органдарға беру. Егер тексеру барысында әкімшілік немесе қылмыстық құқық бұзушылық фактілері анықталса (мысалы, салықтан жалтару), салық органы материалдарды ведомстволық бағыныстылық бойынша беруі керек.
• Қарыздарды өндіріп алу. Бұл да міндет — салық берешегін өндіріп алудың заңды тәсілдерін қолдану.
• Жария есептілік. Салық органы өз сайтында салық төлеушілер туралы белгілі бір ақпаратты (мысалы, қарыздардың болуы, әрекетсіз компаниялар туралы және т.б.) орналастыруға, сондай-ақ тоқсан сайын БАҚ-та ірі борышкерлердің тізімдерін жариялауға міндетті.

Салық органы қызметкерлерін қорғау
Заң салық инспекторларының өздерін де қорғайды. Олардың заңды талаптары міндетті түрде орындалуға тиіс. Лауазымдық міндеттерін атқарып жүрген салық органы қызметкерін қорлау, оған қауіп төндіру немесе зорлық көрсету жауапкершілікке әкеп соғады.

Салық құпиясы: не жасырын, не ашық?
Бұл сіздің деректеріңізді қорғаудың маңызды механизмі.
Салық құпиясына не жатады. Бұл салық органы алған салық төлеуші туралы кез келген мәліметтер. Әдепкі бойынша, олар жария етуге жатпайды.
Құпия болып табылмайтындар (ұйымдар мен ЖК үшін):

• Төленген және есептелген салықтардың сомалары.
• Қайтарылған ҚҚС сомалары.
• Салық берешегінің болуы.
• Тіркеу деректері (атауы, ЖСН/БСН, басшысы, қызмет түрі және т.б.).
• Қызметкерлердің саны.
• Қолданылған айыппұлдар мен жауапкершілік шаралары.
• Салық жеңілдіктері.

Құпия болып табылмайтындар (жеке тұлғалар үшін):

• Салық берешегінің сомасы.
• Тіркеу деректері (ТАӘ, ЖСН).
• Айыппұлдар.
• Салық жеңілдіктері.

Сіздің келісіміңізсіз құпияға кім қол жеткізе алады:

• Құқық қорғау органдары (прокурордың немесе соттың санкциясы бойынша).
• Судьялар (сіз тарап болып табылатын істер бойынша).
• Сот орындаушылары.
• Кейбір мемлекеттік органдар (қаржы мониторингі, ұлттық қауіпсіздік және т.б.) өз өкілеттіктері шеңберінде.
• Басқа елдердің салық және құқық қорғау органдары (халықаралық шарттар бойынша).

Жария еткені үшін жауапкершілік.
Салық құпиясын жария ету немесе мұндай мәліметтері бар құжаттарды жоғалту заң бойынша жауапкершілікке әкеп соғады. Бұл ретте заң ненің жария ету болып табылмайтынын нақты анықтайды (мысалы, деректерді резервтік сақтауға беру немесе төлемдерді орындау үшін банктерге беру).

Жалпы белгіленген режим (ЖБР) — бұл шағын бизнес шеңберінен өсіп шыққан немесе ерекше тауашаларда жұмыс істейтін компаниялар үшін базалық, «классикалық» салық салу жүйесі.
Басты артықшылығы — шектеулерден толық еркіндік:

• Шексіз табыс: Сіздің айналымыңыз режимнен «ұшып кету» қаупінсіз шексіз өсе алады.
• Шектеусіз штат: Кез келген қызметкер санын жалдаңыз.
• Кез келген қызмет түрлері: Режим арнайы режимдерге тыйым салынғандарды қоса алғанда, бизнестің барлық бағыттарына жарамды.

ЖБР не компанияның қалауы бойынша (егер арнайы режим корпоративтік салықтың төмен мөлшерлемесіне немесе есеп ерекшеліктеріне байланысты тиімсіз болса), не бизнес оңайлатылған декларация критерийлеріне сәйкес келмеген кезде міндетті түрде қолданылады. Бұл ашықтық пен шектеусіз масштабтаудың пайдасына таңдау.

Корпоративтік табыс салығы (КТС) — бұл компанияның таза пайдасынан есептелетін бюджетке міндетті төлем. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл басқа елдердің салық жүйелерінен таныс табыс салығының аналогы.
Бұл қалай жұмыс істейді: ұйым бір жылдағы барлық табыстарын (сатудан түскен түсім, депозиттер бойынша пайыздар, мүлікті жалға беруден түскен табыстар) қосады, осы сомадан заңмен рұқсат етілген барлық шығыстарды (қызметкерлердің жалақысы, шикізат сатып алу, коммуналдық төлемдер, кеңсе жалдау) шегереді және қалған сомадан — яғни таза пайдадан салық төлейді.

КТС төлеушілері болып танылады:

• Қазақстандық компаниялар — ел аумағында жұмыс істейтін кез келген заңды тұлғалар-резиденттер (ЖШС, АҚ және бизнестің басқа нысандары).
• Шетелдік бизнес — Қазақстанда не тұрақты өкілдік (филиал) ашқан, не жай ғана қазақстандық көздерден табыс алатын компаниялар-бейрезиденттер.

Кім босатылды?
Жалпы ереже бойынша мемлекеттік мекемелер КТС төлеуден босатылған. Алайда маңызды ерекшелік бар: 2026 жылдан бастап төлемеушілер тізімінен орта білім беру мемлекеттік ұйымдары — мектептер, лицейлер мен гимназиялар алынып тасталды, енді олар салықты жалпы негіздерде төлейді.

Қанша төлеу керек: бизнестің әртүрлі түрлеріне арналған мөлшерлемелер
2026 жылдың басты жаңалығы — сараланған мөлшерлемелерге көшу. Бұрын барлығы бірдей төлесе, енді салық мөлшері компанияның нақты немен айналысатынына байланысты.

Базалық мөлшерлеме: 20%

• Бұл арнайы санаттарға ілінбеген компаниялардың көпшілігіне арналған әмбебап мөлшерлеме.

Жоғарылатылған мөлшерлеме: 25%
Төлеушілер:

• Банктер (бірақ, ескерту бар: бизнесті несиелеуден түскен табыстарға әдеттегі мөлшерлеме қолданылады, ал жоғарылатылғаны банктік операциялардың қалған түрлеріне қатысты).
• Ойын бизнесінің ұйымдары.

Төмендетілген мөлшерлеме: 3%

• Ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер — ауыл шаруашылығы өнімін, акваөсіру өнімін (балық өсіру) өндірумен, сондай-ақ өз өнімін қайта өңдеумен және қайта өңделген өнімді өткізумен айналысатын компаниялар үшін.

Төмендетілген мөлшерлеме: 6%

• Ауыл шаруашылығы кооперативтері үшін (3% мөлшерлемемен салынатын қызметті қоспағанда).

Әлеуметтік сала үшін жеңілдікті өтпелі кезең:

• 2026 жыл — білім беру және денсаулық сақтау ұйымдары үшін 5%.
• 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап — сол ұйымдар үшін 10% (мөлшерлеме өседі, бірақ бәрібір базалық деңгейден төмен қалады).

Қызметтің бірнеше түрі барлар үшін маңызды ереже

• Егер компания әртүрлі мөлшерлемелермен салынатын бизнесті біріктірсе (мысалы, сүт өндіріп және несие берсе), ол әрбір бағыт бойынша табыстар мен шығыстардың бөлек есебін жүргізуге міндетті. Әйтпесе, салық органы бәрін барынша жоғары мөлшерлемемен қайта есептеуі мүмкін.

Аванстық төлемдер: тыныс алу жеңілдеді
КТС бойынша аванстарды төлеу ережелерін едәуір жеңілдетті.

• Біріншіден, кіру шегін көтерді.

Бұрын аванстарды 350 000 АЕК-тен бастап табысы бар компаниялар төлейтін. Енді бұл шекті 600 000 АЕК-ке дейін көтерді. Бұл мыңдаған шағын және орта компаниялардың аванстық төлемдерді есептеу және төлеу міндетінен босатылғанын білдіреді.

• Екіншіден, негізсіз жорамал жасауға жол берілмейді.

Бұрын бухгалтерлерге жылдық декларация тапсырмай тұрып-ақ аванстарды өздері есептеуге тура келетін, бұл жиі қателер мен артық төлемдерге әкеп соғатын. Енді салық органы өзі есептейді: бірінші тоқсанға арналған аванстар сомасы алдыңғы салық кезеңіндегі аванстар сомасының 1/12 бөлігі ретінде есептеледі. Деректер салық төлеушілердің жеке шоттарына есептелген.

Ірі бизнес: маңызды техникалық мәліметтер
Ірі кәсіпкерлік субъектілері үшін төлем деректемелері өзгерді.
2026 жылдан бастап ірі бизнестің (мұнай секторынан басқа) КТС бюджеттік сыныптаманың жаңа коды бойынша — БСК 101110 республикалық бюджетке түседі.

Кімді нақты ірі кәсіпкер деп санау керек?
Кәсіпкерлік кодекске сәйкес, бұл келесі шарттардың кем дегенде біреуі орындалатын компаниялар:

• қызметкерлердің орташа жылдық саны 250 адамнан асады;
• орташа жылдық табыс 3 миллион еселік АЕК-тен асады.

Қалған компаниялардың барлығына (орта және шағын бизнес) БСК 101111 пайдалану керек — салық жергілікті бюджетке түседі.

Әлеуметтік жауапты бизнеске арналған жеңілдіктер
Жаңа кодексте мүгедектігі бар адамдарды жұмыспен қамтитын компанияларға деген көзқарасты елеулі қайта қарады. Жеңілдіктер неғұрлым атаулы болды және критерийлерге қатаң байланыстырылды.

Кім жеңілдіктерге үміткер бола алады?
КТС-ті азайту құқығын алу үшін ұйым келесі шарттардың барлығын бір мезгілде сақтауы керек:

1. Қызметкерлер үлесі: мүгедек қызметкерлердің орташа жылдық саны жалпы штаттың кемінде 51% құрауы.
2. Жалақы үлесі: осы қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеуге арналған шығыстар жалпы еңбекақы төлеу қорының кемінде 51% құрауы.
3. Табыс үлесі: компания табысының кемінде 90% мүгедек қызметкерлердің қатысуымен өндірілген тауарларды, жұмыстарды немесе қызметтерді өткізуден алынуы.
4. ззЖұмыспен қамту: мүгедек қызметкерлер бір мезгілде осындай жеңілдіктерге үміткер басқа ұйымдарда тұрмауы керек.

КТС-ті азайту мөлшері

• Егер компанияда 3-тен 10 адамға дейін мүгедек қызметкер жұмыс істесе (және жоғарыдағы барлық шарттар сақталса) — есептелген КТС 50%-ға азайтылады.
• Егер 10 және одан көп мүгедек қызметкер жұмыс істесе — салықты 100%-ға азайтуға болады, яғни мүлде төлемеуге болады.

Мұндай компаниялар үшін қосымша бонустар
Жаңа кодекс мүгедектігі бар адамдармен жұмыс істейтін ұйымдарға басқа да преференциялар береді:

• ҚҚС: Тауарлар мен қызметтерді өткізу бойынша айналымдар ҚҚС-тан босатылады (саны мен жалақысы бойынша дәл осындай критерийлер сақталған кезде).
• Әлеуметтік салық: Мүгедектігі бар адамдардың мамандандырылған ұйымдары әлеуметтік салықты төлеуден босатылған.
• Көлік салығы: Мүгедектердің қоғамдық бірлестіктері бір жеңіл автомобиль (3000 текше см дейін) және бір автобус үшін салық төлемейді.
• Жер салығы: 0 коэффициенті қолданылады (салық нөлге тең).
• Мүлік салығы: Мөлшерлеме салық базасының небәрі 0,1% құрайды.

Қорытынды: нені есте сақтау керек

1. КТС — бұл компанияның таза пайдасына салынатын салық. Төлеушілер — барлық заңды тұлғалар-резиденттер және ҚР-да жұмыс істейтін бейрезиденттер.
2. Мөлшерлемелер өзгерді. Базалық 20% қалды, бірақ енді 25% (банктер мен ойын бизнесі), 3% және 6% (ауыл шаруашылығы), сондай-ақ әлеуметтік сала үшін 10%-ға көшетін 5% бар.
3. Аванстарды төлеу оңайлады. Шекті 600 000 АЕК-ке дейін көтерді, ал енді оларды салық органы есептейді.
4. Ірі бизнеске — жаңа БСК 101110.
5. Мүгедек қызметкерлері бар компанияларға арналған жеңілдіктерді қатайтты, бірақ олар анағұрлым ашық болды. Төрт шартты орындаған кезде КТС-ті 50% немесе 100% азайтуға, сондай-ақ ҚҚС және басқа салықтардан босату алуға болады.

Егер сіздің бизнесіңіз әртүрлі мөлшерлемелерге түсетін болса, бөлек есепке алудың жаңа ережелеріне мұқият болыңыз және аванстық төлемдер бойынша жеке шоттарыңызды тексеріңіз — салық органы оларды 2026 жылдың бірінші тоқсанына есептеп қойған.

2026 жылдан бастап Қазақстанда бизнестің фискалдық тәртібін бақылаудың автоматтандырылған жүйесі жұмыс істей бастады. Мемлекеттік кірістер комитеті енді қолданатын негізгі индикатор — салық жүктемесінің жеке коэффициенті (СЖК). Бұл көрсеткіш әрбір компания мен жеке кәсіпкер үшін жеке есептеледі және саладағы орташа мәндермен салыстырылады. Егер нақты СЖК күтілгеннен төмен болса, салық төлеуші автоматты түрде «қызыл аймаққа» түседі — бұл тереңдетілген тексеруге сигнал.

Бұл табыстарды есепке алу үшін неге маңызды? Жиынтық жылдық табыстың (ЖЖТ) кез келген төмен бағалануы СЖК-нің төмендеуіне әкеп соғады. Тіпті компания салықтарды толық төлесе де, түсімдер құрылымын дұрыс көрсетпесе, жүйе көрсеткіштерді аномальды деп санауы мүмкін. Осылайша, 2026 жылы табыстардың барлық түрлерін дұрыс және толық көрсету — бұл жай ғана міндет емес, бақылаушылардың артық назарынан аулақ болу тәсілі.
Төменде жалпы белгіленген режимде (ЖБР) жұмыс істейтін кәсіпорындардың салық салынатын базасын қалыптастыратын экономикалық пайдалар және жаңа әкімшілендіру ережелері қандай тәуекелдерге әкеп соғатыны егжей-тегжейлі талданған.

Өткізуден түскен түсім — жаңа шындықтағы үйреншікті табыс
Мәні: тауарларды сатудан, жұмыстарды орындаудан немесе қызметтер көрсетуден алынған қаражат әлі де ЖЖТ-ның негізгі көзі болып табылады. 2026 жылы өткізудің заңнамалық анықтамасы өзгерістерге ұшыраған жоқ.
Тәсілде не өзгерді?
Ағымдағы жылдың басты ерекшелігі — түсімді қалай есептеу керектігінде емес, контрагенттің кім екенінде. Егер сатып алушы оңайлатылған декларация негізіндегі арнайы салық режимін (АСР) қолданса, онда:

• Сатушы (ЖБР бойынша) үшін алынған түсім әдеттегі табыс ретінде танылады.
• Сатып алушы-оңайлатылған жүйедегі үшін сізден тауарлар немесе қызметтер сатып алуға кеткен шығындар оның салықтарын есептеу кезінде шегерімге жатпайды.

Бір қарағанда, заңсыз ештеңе жоқ. Алайда, мұндай асимметрия тәуекел тудырады: сіздің контрагентіңіз өз шығыстарын «ақылға салуға» мүдделі емес, бұл «сұр» тізбектердің қалыптасуына әкеп соғуы мүмкін. Салық органы сіздің табысыңыз бен оның шегерімдері арасындағы сәйкессіздікті көріп, салықтан жалтару схемасына күдіктенуі мүмкін. 2026 жылы оңайлатылған жүйедегілермен мәмілелер жоғары назар мен құжаттық негіздеуді талап етеді.

Оң бағамдық айырмалар — күтпеген «қағаз» табыс

• Мәні: егер компанияның шетел валютасында активтері немесе міндеттемелері болса (валюталық шоттар, қарыздар, келісімшарттар), онда теңгенің валютаға ресми бағамы өзгерген кезде қайта бағалау пайда болады. Оң айырма (теңге әлсірегенде, ал валютадағы міндеттемелер немесе активтер теңгелік баламада өскенде) табыс ретінде танылады.
• Бұл 2026 жылы неге өте маңызды? Бағамдық айырмалар нақты ақша түспестен ЖЖТ-ны едәуір арттыруы мүмкін. Мысалы, компания доллармен несие алды. Теңге құлдырады — несие сомасы теңгемен өсті және бұл айырма табысқа айналды. Бұл ретте нақты пайда болмауы мүмкін еді. Егер осындай «виртуалды» табыстан КТС төленбесе (немесе минималды мөлшерде төленсе), СЖК күрт төмендейді. Жүйе көреді: есептілік бойынша табыс үлкен, ал салық аз — тексеруге автоматты сигнал.
• Кеңес: бағамдық айырмаларды тұрақты мониторингке қосыңыз. Олар салық жүктемесін болжау кезінде ескерілуі керек, көрсеткіштің күрт секіруін болдырмау үшін.

Активтердің шығуынан түскен табыс — сату тек ақша әкелмегенде

• Мәні: негізгі құралдарды (жылжымайтын мүлік, жабдық, көлік) олардың баланстық құнынан жоғары бағамен өткізу кезінде оң айырма ЖЖТ-ға қосылады. Баланстық құн мен түзетулерді анықтау тәртібі негізінен сақталған.
• 2026 жылғы нюанстар: Бұрын салық салынатын базаны төмендетуге мүмкіндік беретін әртүрлі жеңілдіктер мен түзетулер қолданылды (мысалы, кейде басқа операцияларға қолдануға тырысқан мүгедектердің жалақясы бойынша 90 пайыздық түзету).
• 2026 жылдан бастап жүйелі емес жеңілдіктердің көпшілігі жойылды. Активті сатудан түскен табысты ескі әдістермен «нөлдеуге» болады деп есептеуге болмайды. Құнның өсімі толығымен көрсетілуі тиіс.

Міндеттемелерді есептен шығарудан түскен табыс — ұмытылған қарыздар пайдаға айналады

• Мәні: егер компанияда кредиторлық берешек тіркелген болса (сіз біреуге қарызсыз), бірақ кредитор оны талап етпесе, талап мерзімі өтіп кетсе, қарыз кешірілсе немесе міндеттеме өзге тәсілмен тоқтатылса, есептен шығарылған қарыздың барлық сомасы табыс ретінде танылады.
• Мысал: Фирма жеткізушіге 3 млн теңге қарыз болды. Үш жыл өтті, жеткізуші сотқа жүгінбеді және қайтаруды талап етпеді. Талап мерзімі өтті — қарыз есептен шығарылады және бұл 3 млн КТС салу объектісіне айналады. Шотта ақша көбеймеді, бірақ салық базасы өсті. Егер компания мұны төлемдерді жоспарлау кезінде ескермесе, СЖК төмен болады, ал тексеру тәуекелі артады.
• Маңызды: барлық міндеттемелер бойынша талап мерзімдерін қадағалаңыз және оларды есептен шығарудың салықтық салдарын алдын ала бағалаңыз.

Тіркелген активтердің шығуы — өтеусіз беру де салық салынады

• Мәні: егер негізгі құрал жойылса, өтеусіз берілсе немесе өткізу болып табылмайтын өзге тәсілмен шығып қалса, оның баланстық құны (белгілі бір шектерде) ЖЖТ құрамына түсуі мүмкін.
• Бұл техникалық, бірақ маңызды сәт. Мысалы, компания сынған станокты есептен шығарды. Тіпті ешқандай ақша түспесе де, салық базасы станоктың қалдық құнына өседі. Мұндай операциялар да СЖК-ге әсер етеді, сондықтан оларды дұрыс және уақтылы көрсету қажет.

Қорытынды: формальды тізбе бұрынғыша қалды, бірақ бақылау қатайды
ЖЖТ-ны қалыптастыратын табыстардың бес негізгі санаты өзгерген жоқ:

1. Өткізу.
2. Бағамдық айырмалар.
3. Активтерді сату кезіндегі құнның өсімі.
4. Кредиторлық берешекті есептен шығару.
5. Негізгі құралдардың шығуы.

Алайда, 2026 жылдың салық климаты алдыңғы кезеңдерден түбегейлі ерекшеленеді. Енді табыстарды жай ғана декларациялау жеткіліксіз. Екі параметрді үнемі қадағалау қажет:

1. Салық жүктемесінің коэффициенті. Егер табыстар көрсетіліп, ал салық саладағы орташа деңгейден төмен төленсе (немесе салық базасы инспекторлар негізсіз деп санауы мүмкін шығыстар есебінен азайтылса), жүйе ауытқуды автоматты түрде тіркейді.
2. Арнайы режимдердегі контрагенттер. Оңайлатылған жүйедегілермен жұмыс табыс жағынан қауіпсіз, бірақ шегерімдермен проблемалар туғызады. Бір серіктес «жақсы» сатып алушы бола алады, бірақ қызметтердің «жаман» жеткізушісі бола алады — бұны мәмілелерді жоспарлау кезінде ескеру керек.

Табысты түзету ережелері
Кейде бастапқыда көрсетілген табысты өзгерткен (азайту немесе көбейту) жағдайлар болады. Мұндай түзету тек қатаң анықталған негіздер болған кезде ғана мүмкін.
Табысты қашан түзетуге болады:

• Тауарларды қайтару (ішінара немесе толық).
• Келісімшарт шарттарының өзгеруі (баға, көлем, мерзімдер).
• Тауарлардың, жұмыстардың, қызметтердің құнын қайта қарау (мәміле шарттары бойынша теңгеге қайта есептеуді қоса алғанда).
• Жеңілдіктер беру (бағалық, сату).

Негізгі ереже: түзету негіз пайда болған салық кезеңінде жүргізіледі. Егер оқиға қазір болса, өткен есепті кезеңге оралып, деректерді кейін күшімен түзетуге болмайды.

Қорытынды: 2026 жылы бизнес не істеуі керек

1. Табыстың барлық бес түрінің толық көрсетілуін тексеру — әсіресе жиі назардан тыс қалатын бағамдық айырмалар мен есептен шығарылған қарыздарды.
2. Әрбір табыстың СЖК-ге әсерін талдау — тіпті «қағаз» түсімдер де салық жүктемесінің нақты көрінісін бұрмалауы мүмкін.
3. Контрагенттерді бағалау — оңайлатылған жүйедегілермен жұмыс істеуге болады, бірақ шегерімдер мен ықтимал салықтық тәуекелдер үшін салдарды түсіну қажет.
4. Түзетулерді уақтылы жүргізу — тек заңды негіздер болған кезде және қатаң түрде ағымдағы кезеңде.

Жаңа шындықта табыстарды сауатты басқару күнделікті бухгалтерлік міндеттен стратегиялық салықтық қауіпсіздіктің элементіне айналады.

КТС есептеу кезінде шығыстарды танудың жалпы принциптері
Шығыстардың нақты түрлеріне – іссапарларға, өкілдік шараларға, қаржылық операцияларға және амортизацияға көшпес бұрын, бизнестің көп таралған шығыстарының шегерімін реттейтін базалық ережелерді нақты түсіну қажет. Бұл күнделікті сатып алулар туралы: шикізат, материалдар, қайта сатуға арналған тауарлар, үшінші тарап ұйымдарының жұмыстары мен қызметтері. Дәл осы шығыстар жалпы белгіленген режимді қолданатын салық төлеушілердің көпшілігінде шегерімдердің негізгі бөлігін құрайды.

Шығыстардың шегерімге жатқызылу шарттары
Салық кодексінің 257-бабы жиынтық жылдық табысты азайтуға үміткер кез келген шығыстар сәйкес келуі тиіс үш міндетті критерийді белгілейді:

1. Табыс алуға бағытталған қызметпен байланыс. Шығыстар кәсіпкерлік қызметті жүргізуге және пайда табуға тікелей бағытталуы тиіс. Мысалы, өндіріс үшін шикізат сатып алу, қойма үй-жайларын жалдау ақысын төлеу, дайын өнімді жеткізу бойынша көлік қызметтері – мұның бәрі түсім алумен айқын байланысты. Меншік иелерінің немесе қызметкерлердің жеке шығыстары, сондай-ақ бизнеске қатысы жоқ шығыстар шегерімге жатпайды.
2. Шығыстардың нақты жүзеге асырылуы. Шығыстар олар құжаттық расталған сәтте жұмсалды деп есептеледі, олар ақшалай қаражатпен төленгеніне немесе кредиторлық берешек ретінде көрсетілгеніне қарамастан (есептеу әдісі). Шығысты тану үшін жеткізуші алдындағы міндеттеменің пайда болуы және тиісті түрде бекітілуі жеткілікті.
3. Құжаттық растаудың болуы. Міндетті шарт заңнама талаптарына сәйкес келетін бастапқы есеп құжаттарын: шарттарды, тауарлық қоймаларды, жұмыстарды/қызметтерді қабылдау-тапсыру актілерін, шот-фактураларды рәсімдеу болып табылады. Құжаттар барлық қажетті деректемелерді қамтуы және шаруашылық өмір фактісін дұрыс көрсетуі тиіс.

Мысал: Өндірістік компания жабдықтарды құрастыру үшін жинақтаушы бөлшектерді сатып алады. Жинақтаушы бөлшектердің құны, сондай-ақ оларды жеткізу бойынша үшінші тарап логистикалық компаниясының қызметтері КТС есептеу кезінде шығыстарда толығымен ескеріледі. Сол сияқты, сауда фирмасы сатып алынған тауардың бағасын және оны жалдамалы қоймада сақтауға арналған шығындарды шегерімдерге қосады.

---

2026 жылдың маңызды шектеуі: АСР төлеушілерімен мәмілелер кезінде шығыстарды шегеруге тыйым салу
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап контрагенттерді таңдау тәсілін түбегейлі өзгертетін норма күшіне енді. Салық кодексінің 286-бабы 1-тармағының 16-тармақшасы: салық төлеушінің оңайлатылған декларация негізіндегі арнайы салық режимін (АСР) қолданатын тұлғалардан тауарлар, жұмыстар, қызметтер сатып алуға арналған шығыстары шегерімге жатпайды деп белгілейді.
Бұл ереженің практикалық маңызы:

• Егер сіздің жеткізушіңіз жалпы белгіленген режимде (ЖБР) жұмыс істесе және КТС төлесе, оның шоттары (тиісті түрде ресімделген жағдайда) толық көлемде шегерімге қабылданады.
• Егер контрагент оңайлатылған режимді (АСР) қолданса, онда тіпті келісімшарт, жабу құжаттары және электрондық шот-фактуралар (ЭШФ) болған кезде де сіз осы сомаларға өзіңіздің салық салынатын табысыңызды азайтуға құқылы емессіз.

Бұл неге маңызды? Бұл шара экономиканы ақылға салуға және бизнесті жасанды бөлшектеу схемаларының алдын алуға бағытталған. ЖБР бойынша компаниялар үшін бұл келісімшартқа отырмас бұрын жеткізушінің салықтық мәртебесін тексеру қажет дегенді білдіреді. «Оңайлатылған жүйедегімен» ынтымақтастық салық салу тұрғысынан тиімсіз болады: сіз нақты шығындарды көтересіз, бірақ салықтық үнемдеуге қол жеткізе алмайсыз.

---

Шегерім құқығын растаудағы электрондық шот-фактуралардың рөлі
Жалпы ереже бойынша, шегерімге негіз дұрыс ресімделген бастапқы құжаттар болып табылады. Алайда салықтық әкімшілендіруді толық цифрландыру жағдайында ҚҚС-қа байланысты қосымша талаптар туындайды.
Егер жеткізуші ҚҚС төлеушісі болса және электрондық шот-фактураларды (ЭШФ) жазып беруге міндетті болса, онда ақпараттық жүйеде тіркелген ЭШФ-ның болмауы шығыстарды тануға кедергі болуы мүмкін. Салық органдары тексерулер кезінде өздерінің автоматтандырылған жүйелерінің деректеріне сүйенеді; егер ЭШФ көрсетілмесе, шығыстар құжаттық расталмаған деп танылуы мүмкін.
ЭШФ болуы міндетті емес жағдайлар:

• Контрагент ҚҚС төлеушісі болып табылмайды және қағаз шот-фактураны немесе мәмілені растайтын өзге құжатты ресімдейді.
• Техникалық ақаулар орын алған және ЭШФ 492-баптың 1-тармағында белгіленген тәртіппен қағазға жазылған (кейіннен жүйеге міндетті түрде енгізумен).

---

Бизнес үшін практикалық ұсынымдар

1. Контрагентті алдын ала тексеру. Келісімшартқа қол қойып, ақша аудармас бұрын, жеткізушінің қандай салық режимінде жұмыс істейтінін анықтаңыз. Егер ол АСР қолданса, бұл шығындар сіздің КТС-ті азайтпайтынын ескеріңіз және, мүмкін, ЖБР бойынша балама жеткізушіні іздестірген жөн.
2. Құжаттамалық ресімдеуді бақылау. ЖБР бойынша жеткізушілермен жұмыс істеу кезінде құжаттардың толық жиынтығын талап етіңіз: келісімшарт, тауарлық қойма немесе орындалған жұмыстар актісі, сондай-ақ электрондық шот-фактура (егер жеткізуші оны жазып беруге міндетті болса). ЭШФ ақпараттық жүйеде тіркелгеніне көз жеткізіңіз.
3. Жоспарлау кезінде салықтық салдарларды есепке алу. Күтілетін салық жүктемесін есептеу кезінде «оңайлатылған жүйедегілерден» сатып алулардың салықтық әсер бермейтінін ескеріңіз. Бұл жеткізушілерді таңдау және баға белгілеу туралы шешімдерге әсер етуі мүмкін.

Осы базалық ережелерді түсіну және сақтау – салық жүктемесі коэффициентін автоматтандырылған бақылау жағдайында КТС-ті дұрыс есептеу және салық органдары тарапынан талаптардың тәуекелдерін азайтудың негізі.

2026 жылы арнайы шегерімдер деп аталатындарға ерекше назар аударылады — олардың тізбесі кеңейтілді, бірақ көптеген позициялар бойынша сандық шектеулер енгізілді (ЕҚ-дан пайыздар, есептеу формулалары және т.б.). Оларды топтар бойынша қарастырайық.

---

Персоналмен және басқарумен байланысты шығыстар
Қызметкерлердің іссапарлары
Қызметкерді қызметтік сапарға жіберу кезінде компания келесілерді шегеруге құқылы:

• іссапар орнына бару және қайту жол жүру құны (брондау мен багажды алып жүруді қоса алғанда);
• тұрғын үйді жалдау шығыстары (брондауды қоса алғанда);
• тәуліктік ақы (мөлшерін жұмыс беруші өз бетінше анықтайды, заңнамалық лимит жоқ);
• визалық және консулдық алымдар, медициналық сақтандыру шығыстары.

Маңызды нюанстар:

• Растау үшін кез келген құжаттар, оның ішінде электрондық билеттер, қонақүйлердің шоттары, чектер жарайды.
• Егер қызметкер іссапар кезінде ауырып қалса, тұру және тәуліктік ақы шығыстары аурудың бүкіл кезеңі үшін шегеріледі, стационарда болған уақытты қоспағанда.
• Бір елді мекен шегінде жол жүру іссапар болып есептелмейді.
• Іссапардың басталу және аяқталу күні жол жүру құжаттары бойынша анықталады; олар болмаған кезде (мысалы, жеке көлікті пайдаланғанда) растау тәртібін есеп саясатында бекіту қажет.

Директорлар кеңесі мүшелеріне өтемақылар
Директорлар кеңесі мүшелерінің (немесе ұқсас органдардың, жоғарғыдан басқа) басқару функцияларын орындау үшін сапарларына байланысты шығыстар іссапарлықтар сияқты шарттармен шегеріледі. Қабылданатын шығыстардың тізбесі бірдей: жол жүру, тұру, сапар уақытындағы төлемдер, визалар және сақтандыру. Негіз — шақыру немесе сапардың орны мен мақсатын растайтын ішкі құжат.

Өкілдік шығыстар
Бұл ынтымақтастықты орнату немесе қолдау мақсатында жеке тұлғаларды (штатта тұрмайтындарды қоса алғанда) ресми қабылдауға, сондай-ақ директорлар кеңесінің отырыстарын (атқарушы органдардың отырыстарынан басқа) өткізуге арналған шығыстар.
Нені қосуға болады:

• қатысушыларды көлікпен қамтамасыз ету (қалааралық тасымалдардан басқа);
• тамақтандыру;
• штаттан тыс аудармашылардың қызметтері;
• іс-шараларға арналған үй-жайларды жалдау және безендіру.

Құжаттамалық рәсімдеу міндетті:

• іс-шараны өткізу туралы бұйрық;
• шығыстар сметасы;
• жауапты тұлғаның нәтижелер туралы есебі;
• бастапқы құжаттар (чектер, шоттар, шарттар).

Лимит: өкілдік шығыстар салық кезеңіндегі еңбекақы төлеу қорының 1%-нан аспауы тиіс (ЕҚ деп 426-баптың 1) тармақшасында көрсетілген қызметкерлердің табыстары түсініледі).
Шегерімдерге не жатқызуға болмайды:

• шақырылған тұлғалардың теміржол, әуе немесе су көлігімен жол жүруі;
• қонақтардың тұру ақысын төлеу;
• визалық шығыстар;
• демалыс, ойын-сауық, тынығу шығындары (олар таза пайда есебінен жабылады).

Жұмыс берушінің қызметкерлерге арналған шығыстары
Қызметкерлердің салық салынатын табыстарына (426-баптың 1) тармақшасы) байланысты барлық шығыстар, оның ішінде оқыту, біліктілікті арттыру шегеріледі. Алайда, мұндай шығыстар келесі жағдайларда шегерілмейді, егер олар:

• активтердің (негізгі құралдардың, материалдық емес активтердің, қорлардың) құнына қосылса;
• бақылау кезеңіндегі кейінгі шығыстар болса (273-бап);
• 270-баптың 2-тармағында шегерімге жатпайтындар ретінде тікелей аталса.

Сондай-ақ 366-баптың 1,5,7–13,18,20-тармақшаларына сәйкес жеке тұлғаның табысы деп танылмайтын шығыстар да шегеріледі (мысалы, ЖТС салынбайтын өтемақылар).

---

Қаржылық шығыстар және олардың шектеулері
Сыйақылар (пайыздар) және шегерімнің күрделі формуласы
Шегерім мақсаттары үшін сыйақы деп мыналар түсініледі:

• борыштық міндеттемелер бойынша пайыздар (12-бап);
• өзара байланысты тараптар арасындағы қарыздар бойынша айыппұлдар, өсімпұлдар;
• өзара байланысты тарап берген кепілдік үшін төлемақы.

Жалпы ереже: есептеу әдісі. Алайда жекелеген кредиторлар үшін шегерім нақты төленгеннен кейін ғана мүмкін:

• екінші деңгейлі банктер (ұлттық даму институттарынан басқа);
• микроқаржы ұйымдары (ломбардтардан басқа);
• талаптар бойынша құқық мирасқорлары.

Шегерім формуласы (263-бап 4-тармақ):

         (А + Д) + (МК / ММ) × (ШК) × (Б + В + Г)

Мұндағы:

• А — кәдімгі сыйақы;
• Б — өзара байланысты тараптарға сыйақы;
• В — офшорлық аймақтардағы тұлғаларға сыйақы;
• Г — өзара байланыстылардың депозиті немесе кепілдігі бойынша сыйақы;
• Д — жеңілдікті сыйақылар (несиелік серіктестіктер, БЖЗҚ және т.б.);
• ШК — шекті коэффициент (қаржы ұйымдары үшін 7, қалғандары үшін 4);
• МК — кезеңдегі орташа меншікті капитал;
• ММ — кезеңдегі орташа міндеттемелер.

Егер МК теріс болса, ол нөлге теңестіріледі. Бейрезиденттердің тұрақты мекемелері үшін меншікті капитал ол жеке заңды тұлға сияқты есептеледі.

Офшорлық аймақтардан келген бейрезиденттердің қызметтері
Жеңілдікті салық салынатын мемлекетте тіркелген өзара байланысты тараптан сатып алынған басқарушылық, консультациялық, заңгерлік, маркетингтік, инжинирингтік, агенттік қызметтерге, сондай-ақ роялти мен зияткерлік меншік құқықтарына арналған шығыстар осы шығыстар шегерілгенге дейінгі салық салынатын табыстың 3% шегінде шегеріледі.
Өзара байланысты деп танылады::

• 14-бапта көрсетілген тұлғалар;
• бір топтың компаниялары;
• сот шешімі бойынша өзге тұлғалар.

Бағамдық айырмалар
Шегерімге бағамдық айырмалардан болған таза залал — кезеңдегі теріс бағамдық айырманың оң бағамдық айырмадан асып түсуі жатады. Бұл валюталық активтер мен міндеттемелерді қайта бағалаудан болған шығындарды есепке алуға мүмкіндік береді.

---

Қарыздар мен талаптармен операциялар
Бұрын есептен шығарылған міндеттемелерді төлеу
Егер өткенде міндеттеме табыс ретінде танылса (күмәнді немесе есептен шығарылған ретінде), содан кейін компания оны нақты өтесе, бұл сома бұрын танылған табыс шегінде, ҚҚС түзетуін ұлғайту жағына алып тастағанда (485-бап) шегерімге жатады. Шегерім нақты төлем жүргізілген кезеңде жүргізіледі.

Талаптарды есептен шығару (күмәнділерден басқа)
Келесі талаптар шегеріледі:

• дебиторды тарату кезінде талап етілмегендер;
• сот шешімі бойынша есептен шығарылғандар;
• борышкерді банкрот деп тану кезінде есептен шығарылғандар.

Шегерім мөлшері бұрын табыс ретінде танылған сомадан аспауы мүмкін. Шегерім кезеңі — келесі күндердің ең соңғысы: бухгалтерлік есепте есептен шығару, тарату балансын бекіту немесе банкроттық рәсімін аяқтау. Норма күмәнді талаптарға және талаптарды мүліктік кешен құрамында беру кезінде қолданылмайды.

Күмәнді талаптар
Күмәнді деп үш жыл ішінде қанағаттандырылмаған, келесілерден туындаған талап танылады:

• заңды тұлғалар-резиденттерге, ЖК-ге, бейрезиденттердің тұрақты мекемелеріне тауарлар, жұмыстар, қызметтер өткізу;
• несие портфельдерін жақсарту жөніндегі мамандандырылған ұйымдар үшін несиелер мен микронесиелер бойынша сот шешімімен айыппұлдар мен өсімпұлдар.

Кім шегеруге құқылы:

• құқығын басқаға бермеген бастапқы сатушы;
• құқығын басқаға берген сатушы;
• талап ету құқығын сатып алушы;
• айыппұлдар/өсімпұлдар бойынша кредитор.

Шегерім мөлшері:

• сатушы үшін — бұрын танылған табыстан аспайтын қарыз сомасы;
• басқаға беру кезінде — талап сомасы мен басқаға беру бағасы арасындағы оң айырма;
• сатып алушы үшін — табыстан + сатып алу бағасынан аспайтын қарыз сомасы;
• айыппұлдар/өсімпұлдар бойынша — танылған табыс сомасы.

Құқықтың пайда болу мерзімдері:

• несиелер/лизинг бойынша — төлем мерзімі өткен күннен бастап;
• қалғандары бойынша — міндеттеме орындалған күннен не беру/басқаға беру күнінен бастап.

Маңызды: банктер мен берешектің жекелеген түрлері бойынша провизиялар қалыптастыратын ұйымдардың талаптары (депозиттер, несиелер, кепілдіктер, аккредитивтер) күмәнді деп танылмайды. Шегерім үшін талаптың пайда болуы туралы құжаттар және бухгалтерлік есепте көрсетілу қажет.

---

Бюджетке салықтар мен төлемдер
ҚР немесе басқа мемлекеттің бюджетіне төленген салықтар мен міндетті төлемдер шегеріледі:

• ағымдағы кезеңде — ағымдағы немесе өткен кезеңдердегі есептеулер шегінде;
• өткен кезеңдерде — ағымдағы кезеңдегі есептеулер шегінде.

Шегерілмейді:

• ЖЖТ анықталғанға дейін алынып тасталатын салықтар;
• КТС-тің өзі және басқа елдердегі осыған ұқсас салықтар;
• офшорлық аймақтарда төленген салықтар;
• үстеме пайда салығы;
• жер қойнауын пайдалануға баламалы салық.

---

Активтерге, жаңғыртуға және инновацияларға арналған шығыстар
Қалдықтарды көму полигондары
Келесілер шегеріледі:

• белгіленген тәртіппен арнайы депозитке орналастырылған тарату қорына аударымдар;
• полигондарды таратуға арналған нақты шығыстар.

Тарату қоры қаражаты есебінен жабылған шығыстар қайта шегерімге жатпайды.

Ғылыми зерттеулер, ҒТКЖ, зияткерлік меншік
Ғылыми-зерттеу, тәжірибелік-конструкторлық және технологиялық жұмыстарға арналған шығыстар ғылым жөніндегі уәкілетті органның хабарламасы болған кезде шегеріледі.
Растау:

• жеке әзірлемелер үшін — есеп және шығыстар туралы құжаттар;
• сатып алынғандар үшін — техникалық тапсырма және қабылдау актілері.

ЖОО-лардан, ғылыми ұйымдардан немесе стартаптардан коммерцияландыру үшін сатып алынған зияткерлік меншік объектілеріне айрықша құқықтар тіркелген лицензиялық шарт немесе басқаға беру шарты негізінде шегеріледі.
Зерттеу университеттері жанындағы ғылыми орталықтарды қаржыландыру ғылым жөніндегі органның хабарламасы болған кезде шегерімге құқық береді.

Кейінгі шығыстар (жөндеу, реконструкциялау, жаңғырту)
Кейінгі шығыстарға пайдалану, жөндеу, реконструкциялау, жаңғырту, таратуға арналған шығыстар жатады, оларға қатысты:

• тіркелген активтер;
• 275-баптың 2-тармағына жатпайтын активтер;
• жалға алынған мүлік;
• 316-бап бойынша жер қойнауын пайдаланушылардың активтері (өндіру басталғаннан кейін).

Жалпы ереже: жүзеге асыру кезеңінде шегеру. Алайда тіркелген активтер үшін ерекше тәртіп (амортизация) қолданылады, амортизацияланбайтын активтер үшін шығыстар бастапқы құнды арттырады, ал жалға алынған мүліктің ажыратылмайтын жақсартулары үшін тіркелген активтердің ережелері қолданылады.
Реконструкциялау/жаңғырту — бұл келесідей шығыстар:

• объектінің конструкциясын өзгертетін;
• пайдалы қызмет мерзімін 3 жылдан астамға ұзартатын;
• техникалық-экономикалық көрсеткіштерді жақсартатын.

Тіркелген активтер: жалпы тәсіл
Тіркелген активтер бойынша шегерімдердің түрлері:

• амортизациялық аударымдар (280-бап);
• кейінгі шығыстар (281-бап);
• топтың кезең соңындағы құндық балансы (282-бап).

Тіркелген активтердің құрамына не кіреді:

• негізгі құралдар, жылжымайтын мүлікке инвестициялар, материалдық емес активтер, биологиялық активтер (ерекшеліктерден басқа);
• қызмет мерзімі бір жылдан асатын концессионер активтері;
• сенімгерлік басқарудағы активтер;
• жалға алынған мүліктің ажыратылмайтын жақсартулары (лизингтен басқа);
• берілгеннен кейін НҚ ретінде есепке алынбаған жалға берушінің мүлкі.

Кірмейді:

• өндіру басталғанға дейінгі жер қойнауын пайдаланушылардың активтері;
• ХҚЕС бойынша амортизация есептелмейтін активтер (концессиялықтарды, жақсартуларды және әділ құны бойынша биоактивтерді қоспағанда);
• ортақ пайдаланудағы құрылыстар (концессиялардан басқа);
• бұрын толығымен есептен шығарылған НҚ;
• пайдалы қызмет мерзімі анықталмаған МЕА;
• бақылау кезеңіндегі инвестициялық преференциялар объектілері;
• 316-бап бойынша жер қойнауын пайдаланушылардың амортизацияланатын активтері;
• жалға алушыдағы жалға алынған активтер (лизингтен басқа).

---

Ерекше жағдай: тауарлардың құнына қосылған ҚҚС
ҚҚС төлеушілері «кіріс» салығын сатып алу құнында есепке алып, кейіннен оны үш жағдайда амортизация немесе өзіндік құн арқылы шегере алады:

• ҚҚС 482-бап бойынша есепке алынбаса;
• ҚҚС 489-бап 2-тармағының 2) тармақшасы бойынша есепке алуға рұқсат етілмесе;
• есепке алуды азайту жағына түзету жүргізілсе (484-бап 2-тармағының 1) және 4) тармақшалары).

Егер ҚҚС 488-бап немесе 489-бап 2-тармағының 3) тармақшасы бойынша есепке алуға рұқсат етілмесе және бухгалтерлік есепте ол тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің) құнына қосылмаса, салық төлеуші оны осындай шығыстар пайда болған кезеңде тікелей шегерімдерге жатқызуға құқылы.
ҚҚС-ты азайту жағына түзету шегеріледі, егер:

• тауарлар табыс әкелетін қызметте пайдаланылса, бірақ ҚҚС салынатын айналымда болмаса;
• мүлік жарғылық капиталға берілсе (амортизацияланбайтын активтерден басқа).

Амортизацияланбайтын активтер үшін мұндай түзету олардың бастапқы құнын арттырады (253–254-баптар). Ережелер 314-бап бойынша шегерілетін ҚҚС-қа қолданылмайды (жер қойнауын пайдаланушылар).

---

Қорытынды
2026 жылы КТС бойынша шегерімдерді дұрыс есепке алу жаңартылған нормаларды білуді ғана емес, сонымен қатар олардың салықтық бақылаудың жалпы жүйесіндегі орнын түсінуді талап етеді. Кез келген сәйкессіздік — өкілдік шығыстар бойынша лимиттің асып кетуі, сыйақыларды есептеудегі қате немесе іссапар бойынша растайтын құжаттардың болмауы — салық жүктемесінің коэффициентіне лезде әсер етеді және тексеруге себеп болуы мүмкін. Сондықтан ұсынамыз:

• шегерімдердің барлық түрлері бойынша ішкі құжат айналымы регламенттерін бекіту;
• қолданылатын лимиттер мен формулаларды тұрақты тексеріп отыру;
• контрагенттердің мәртебесін қадағалау (әсіресе трансшекаралық операциялар кезінде);
• күрделі жағдайлар бойынша мамандармен кеңесу (мысалы, сыйақылар шегерімін есептеу).

Шегерімдер есебін сауатты ұйымдастырылған жүйесі салықтық тәуекелдерді азайтып қана қоймай, заң аясында салық жүктемесін оңтайландыруға мүмкіндік береді.

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап көптеген үйреншікті шығыс баптары шегерім үшін «тыйым салынған» разрядқа көшеді.

Қызыл аймақ: енді есепке алудан автоматты түрде не алынып тасталады?
Жаңартылған кодекс салық салынатын табысты азайта алмайтын шығындар тізбесін барынша нақтылайды. «Тоқтату тізіміне» мыналар енді:

• Қызметті имитациялау. Тауарды нақты жеткізу немесе қызмет көрсету жоқ кез келген операциялар — физикалық нәтижесіз қағаздардың формальды қозғалысы. Салық органы мұндай мәмілелердің тізбектерін қадағалайды.
• Фискалдық санкциялар. Мемлекеттік бюджетке түсетін айыппұлдар мен өсімпұлдар енді табыс салығынан құтқармайды. Жалғыз жеңілдік — мемлекеттік сатып алу шарттары бойынша тұрақсыздық айыптары үшін.
• Лимиттерді бұзу. Егер компания шығыстардың қандай да бір түрі бойынша шегерімнің шекті мөлшерінен асып кетсе, асып кеткен сома салық салу аймағында қалады.
• Салықтарды артық төлеу. ҚР немесе басқа елдердің заңнамалық белгіленген нормаларынан тыс бюджетке төленген ақша шегерімге жатпайды.
• Өтеусіз берулер. Сыйға тартылған активтердің (мүліктің) құны — демеушілік немесе қайырымдылық болсын — енді КТС базасын азайтпайды.
• ҚҚС диспропорциясы. Есепке алынатын ҚҚС кезеңдегі есептелген ҚҚС-тан асып түскен кездегі айырма шегерімге жатпайды.
• Резервтік қорлар. «Қорға» аударымдар салықтық шығындардан алынып тасталды.
• Бизнесті сату. Кәсіпорынды кешен ретінде өткізу кезіндегі қорлардың баланстық құны.
• Амортизацияланбайтын мүлікке күрделі салымдар. Амортизациялана алмайтын активтерге арналған шығындар олардың құнын арттырады, бірақ шегерімдер арқылы есептен шығарылмайды.
• Кәдімгі жалдау. Активтерді жалдау шарты бойынша беру (лизингпен шатастырмау керек) шегерімге құқық бермейді.
• Коммерциялық емес шығындар. КЕҰ-ның мақсатты табыстар есебінен жабылған шығыстары.
• ҚҚС төлеушілерімен қолма-қол есеп айырысу. ҚҚС бойынша заңды тұлғалар мен ЖК үшін жеке тұлғалардың АҚСШ бойынша қызметтеріне төлем күніне 1000 АЕК-тен асатын сомаға қолма-қол ақшамен төлеу кезінде ҚҚС есепке алынған жағдайда — шегерімге автоматты тыйым салу.
• Теңіз фрахты. ҚР халықаралық тізіліміндегі кемелер үшін бербоут- және тайм-чартерлер бойынша шығыстар.
• Кинопрокат. Ұлттық фильмдерге құқық иеленушілердің прокат пен көрсетуге арналған шығыстары (айрықша құқықтар кезінде).
• Энергетиктерге мемлекеттік қолдау. Үкіметтен немесе әкімдіктерден алынған субсидиялар, сондай-ақ энергетика секторының мемлекеттік кәсіпорындары үшін гранттар есебінен жабылған шығындар.

Шиеленіс нүктесі: ЖБР бойынша бизнес және оңайлатылған жүйедегілер үйлеспейтін болады
2026 жылдан бастап жалпы белгіленген режимдегі (ЖБР) салық төлеушілер оңайлатылған декларация (АСР) бойынша жұмыс істейтін тұлғалардан сатып алынған тауарлар, жұмыстар немесе қызметтер бойынша шығыстарды шегеру құқығынан айырылады.
Практикалық мәні: В2В тізбегінде «оңайлатылған жүйедегілермен» жұмыс салықтық балластқа айналады. ЖБР бойынша компания жеткізушіге ақша төлейді, бірақ осы сомаға өзінің КТС-ін азайта алмайды. Бұл классикалық бизнестің арнайы режимдегі шағын кәсіпорындармен өзара іс-қимылына кедергі жасайды.

Домино эффектісі: салық органы өткен шегерімдерді қашан қайта қарайды?
Жаңа кодекстің бақылау бөлігінде кері күші бар. Егер компания бұрын белгілі бір шығыстарды шегерімге қабылдаған болса, бірақ қазір мән-жайлар ашылса, оларды салықтық есептен шығаруға тура келеді. Тәуекел аймағындағы операциялар:

• «Жалған тұлғалармен» байланысты. Егер сот актісімен контрагенттің басшысы немесе құрылтайшысы компанияны тіркеуге және оның қызметін жүргізуге қатысы жоқ екені расталса, ал мәміле жалған деп танылса — шегерімнің күші жойылады. Ерекшелік: егер сот тауардың немесе қызметтің іс жүзінде алынғанын растаған жағдайда.
• Әрекетсіз компаниялармен. Әрекетсіз деп танылған фирмамен мәмілелер бойынша шығыстар (осындай шешім қабылданған күннен бастап) салық салынатын базадан шығарылуға жатады.
• Жалған шот-фактуралар бойынша. Егер құжат нақты жеткізілімсіз жазылған болса және бұл сотпен немесе істі ақталмайтын негіздер бойынша тоқтату туралы қаулымен расталса.
• Жарамсыз мәмілелер бойынша. Егер сот мәмілені жарамсыз деп таныса, ол бойынша барлық шығыстар кері қайтарылады (сторнирленеді).

Қорытынды: 2026 жыл — салықтық қайта жүктеу уақыты
Қазақстан бизнесі есеп саясатын жаңа ережелерге бейімдеп қана қоймай, «уытты» контрагенттерге өткен кезеңдерге аудит жүргізуі керек. Серіктестерді таңдау ерекше маңызды болады: оңайлатылған жүйедегілермен ынтымақтастық енді салықтық үнемдеуді емес, қосымша шығындарды әкеледі.

2026 жылдың басталуы Қазақстан Республикасының жаңартылған Салық кодексінің қолданысқа енуімен белгіленді. Бұл нормативтік акт қолданыстағы жүйеге жай ғана түзетулер енгізіп қоймай, іс жүзінде түбегейлі басқа фискалдық шындықты қалыптастырды. Жалпы белгіленген режимдегі (ЖБР) шаруашылық жүргізуші субъектілер үшін бұл факт салықтық міндеттемелерді есептеу тәртібін реттейтін ішкі регламенттерді қайта қарау қажеттілігін білдіреді. 1 қаңтардан бастап күшін жойған бұрынғы кодекс қолданыста болған кезеңде әзірленген есеп саясатын пайдалану бизнес үшін елеулі тәуекелдер тудырады және салық салуды оңтайландырудың заңды механизмдерін толық пайдалануға мүмкіндік бермейді. Осы мәселені егжей-тегжейлі қарастырайық.

---

Бұрынғы құжаттың өзектілігін жоғалту себептері
2026 жылға дейін қолданыста болған ескі Салық кодексі мен жаңа кодекстің (№214-VIII) әкімшілендіру тәсілдерінде, салық салу объектісін анықтауда және шығыстарды тану тәртібінде түбегейлі айырмашылықтар бар. Алдыңғы есеп саясатын қолдануға болмайтын негізгі өзгерістер:

• Бұрын қолданыста болған арнайы салық режимдерінің толық жойылуы және корпоративтік табыс салығы бойынша сараланған мөлшерлемелердің енгізілуі.
• Шығындарды шегерімдерге жатқызу критерийлерінің өзгеруі, операциялардың жекелеген түрлері бойынша тыйымдардың енгізілуін қоса алғанда.
• Салық жүктемесінің коэффициенті (СЖК) сияқты автоматтандырылған бақылаудың жаңа құралдарын енгізу, ол автоматты режимде есептеледі және тексерулер жүргізу үшін индикатор қызметін атқарады.
• Қосылған құн салығымен жұмыс істеу ережелерін түзету, міндетті есепке қою үшін шекті мәндердің өзгеруін қоса алғанда.

Егер компанияның ішкі құжаты кодекстің алдыңғы редакциясының баптарына сілтемелерді қамтыса немесе жоғарыда аталған жаңалықтарды ескермесе, ол есеп жүргізу үшін сенімді негіз бола алмайды және бақылаушы органдармен даулар туындаған жағдайда салық төлеушінің мүдделерін қорғауды қамтамасыз етпейді.

---

Жаңартылған есеп саясатында міндетті түрде көрсетілуі тиіс элементтер
Жаңа құжатты әзірлеу — бұл ескі мәтінді күндерді ауыстыра отырып, механикалық көшіру емес. Бұл компанияның ішкі процедураларын жаңартылған заңнама талаптарына бейімдеу бойынша мұқият жұмыс. Төменде егжей-тегжейлі пысықтауды талап ететін негізгі блоктар келтірілген.

Қызмет түрлерін біріктіру кезінде бөлек есепті ұйымдастыру
КТС-тің әртүрлі мөлшерлемелері бойынша салынатын қызметтің бірнеше түрін жүзеге асыратын кәсіпорындар үшін табыстар мен шығыстардың бөлек есебін жүргізудің міндеттілігі алғаш рет заңнамалық деңгейде бекітілді. Еске салайық, 2026 жылы мөлшерлемелер әртүрлі: базалық 20% құрайды, банктік және ойын секторлары үшін 25% мөлшерлеме белгіленген, ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер үшін — 3%, білім беру және денсаулық сақтау ұйымдары үшін — 5% кейіннен 10% дейін көтеріледі. Есеп саясатында мыналарды нақты жазу қажет:

• әрбір бағыт бойынша ақпарат бухгалтерлік есептің қандай шоттарында жинақталатыны;
• бірнеше қызмет түрлеріне бір мезгілде қатысты жанама шығыстар қалай бөлінетіні;
• салық есептілігі үшін деректерді қалыптастыру кезеңділігі мен тәртібі.

Табыстың жекелеген түрлерін тану ережелері
Жаңартылған кодекс табыстардың дәстүрлі тізбесін сақтап қалды, алайда оларды есепке алу практикасы өзгерістерге ұшырады. Ерекше назар аударуды қажет ететіндер:

• Бағамдық айырмалар. Ұлттық валютаның жоғары құбылмалылығы жағдайында табыстың бұл түрі жиынтық жылдық табысқа және, тиісінше, салық жүктемесінің коэффициентіне елеулі әсер етуі мүмкін. Саясат мұндай айырмаларды тану сәтін (әрбір есепті күні немесе операциялар жасалған сайын) және оларды есептеу әдістемесін белгілеуі тиіс.
• Кредиторлық берешекті есептен шығару. Талап мерзімдерін қадағалауға жауапты тұлғаларды және қарыздарды есептен шығаруды құжаттық рәсімдеу тәртібін анықтау қажет, тиісті сомаларды табыс құрамында уақтылы көрсету үшін.

Шегерімдерді қалыптастырудың түбегейлі жаңа тәсілдері
Ең маңызды өзгерістер салық салынатын базаны азайтатын шығындар құрамына әсер етті. 2026 жылдың негізгі жаңалықтары:

• АСР төлеушілерімен операциялар бойынша шығыстарды шегеруге тыйым салу. 286-баптың 16-тармағы оңайлатылған декларация негізіндегі арнайы салық режимін қолданатын тұлғалардан тауарлар, жұмыстар немесе қызметтер сатып алуға арналған шығыстардың шегерімге жатпайтынын тікелей көрсетеді. Бұл есеп саясатында келісімшарт жасасу сатысында-ақ контрагенттерді тексеру алгоритмі болуы керек дегенді білдіреді. Қолданылатын салық режимі туралы растайтын құжаттарды сұрату рәсімін бекіту және егер жеткізуші «оңайлатылған жүйедегі» болып шықса, әрекет ету тәртібін (мысалы, мәміледен бас тарту немесе мұндай шығындарды шегерілмейтін ретінде есепке алу) анықтау қажет.
• Шығыстардың жекелеген түрлерін лимиттеу. Бірқатар шығыстар енді тек белгіленген нормативтер шегінде ғана шегерімге қабылданады:
• өкілдік шығыстар — еңбекақы төлеу қорының бір пайызынан аспайды;
• жеңілдікті салық салынатын мемлекеттерден келген бейрезиденттердің қызметтеріне ақы төлеу — осындай шығыстар шегерілгенге дейінгі салық салынатын табыстың үш пайызы шегінде;
• борыштық міндеттемелер бойынша сыйақылар — меншікті капитал мен міндеттемелердің арақатынасын ескеретін арнайы формуланы қолдана отырып.

Есеп саясаты осы лимиттерді есептеу тәртібін және растайтын құжаттардың тізбесін (сметалар, бұйрықтар, есептер) егжей-тегжейлі көрсетуі тиіс.

ҚҚС әкімшілендіруіндегі өзгерістер
2026 жылмен қосылған құн салығы бойынша екі маңызды жаңалық байланысты:

• Міндетті есепке қою шегінің 10 000 АЕК-ке дейін төмендеуі. Айналымы осы шамаға жақындаған компаниялар тұрақты мониторингті қамтамасыз етіп, тіркеуге уақтылы өтінім беруі керек.
• «е-ТАМGA» жүйесін енгізу, ол салық төлеушілердің жекелеген санаттары үшін электрондық шот-фактураларды жазып беру үшін арнайы шотта жеткілікті қалдықтың болуын талап етеді.

Есеп саясатында айналымдарды қадағалау және өтімділікті басқару үшін жауапты бөлімшелердің өзара іс-қимыл регламентін бекіту қажет, операциялардың бұғатталуын және айыппұл санкцияларын болдырмау үшін.
Жалпы декларациялау шеңберінде құрылтайшылармен өзара іс-қимыл

Табыстар туралы декларацияны (270.00-нысан) ұсынуға міндетті тұлғалар шеңберінің кеңеюі заңды тұлғаларға да жанама әсер етеді. Құрылтайшылар, басшылар және компаниялардың қатысушылары ірі мәмілелер, шетелдік шоттар мен активтердің болуы туралы есеп беруі керек. Бұл міндет жеке тұлғаларға жүктелгенімен, компанияға заңды тұлғаның өзінің салықтық міндеттемелеріне әсер етуі мүмкін ақпаратты (мысалы, бақыланатын шетелдік компаниялар туралы мәліметтер) олардан алудың ішкі регламентін әзірлегені орынды.

---

Өзекті есеп саясаты болмаған кездегі әлеуетті қауіптер
Ішкі нормативтік базаны жаңарту қажеттілігін елемеу нақты теріс салдарларға әкеп соғады:

• Шығыстарды заңсыз есепке алу салдарынан қаржылық шығындар. Инерция бойынша әрекет ететін және жаңа тыйымдармен таныс емес бухгалтер «оңайлатылған жүйедегілермен» мәмілелер бойынша шығыстарды шегерімге қабылдауы мүмкін. Тексеру кезінде бұл салық сомасының қосымша есептелуіне, өсімпұл мен айыппұлдың есептелуіне әкеп соғады, оның мөлшері төленбеген соманың 50% жетуі мүмкін.
• Төмендетілген мөлшерлемелерді қолдануды негіздей алмау. Егер компания қызмет түрлерін біріктірсе, бірақ бекітілген әдістемеге сәйкес бөлек есеп жүргізбесе, салық органы осы ұйымда қолданылатын ең жоғары мөлшерлеме бойынша салықтық міндеттемелерді қайта есептеуге құқылы.
• ҚҚС бойынша операциялық ақаулар мен айыппұлдар. Айналым шегінен асып кету салдарынан есепке уақтылы тұрмау немесе шотта қаражаттың болмауына байланысты электрондық шот-фактураны жазып бере алмау («е-ТАМGA» жүйесі жұмыс істеген жағдайда) шаруашылық қызметті тоқтатып, әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғуы мүмкін.
• Тәуекел тобына автоматты түрде ену. Салық жүктемесінің коэффициенті МКК ақпараттық жүйесімен есептілік деректері негізінде есептеледі. Нақты ішкі регламенттердің болмауы салдарынан табыстар немесе шығыстар есебіндегі қателер СЖК-нің бұрмалануына әкеледі. Бұл көрсеткіштің саладағы орташа мәндерден ауытқуы компанияны тексеруге автоматты түрде іріктеуге негіз болады.
• Дауларда дәлелдемелік базаның жоғалуы. Бекітілген есеп саясаты болмаған кезде салық төлеуші өзін қорғаудағы маңызды дәлелінен айырылады. Бақылаушы орган кез келген түсініксіздіктер мен даулы сәттерді өз пайдасына түсіндіреді, бұл оның шешімдеріне сәтті шағымдану мүмкіндігін едәуір төмендетеді.

---

Жаңа есеп саясатын қалыптастыру бойынша практикалық қадамдар
Өзекті құжатты құру процесін әрекеттер тізбегі ретінде ұсынуға болады:
1. Бастапқы диагностика. Компанияның ағымдағы қызметіне кешенді талдау жүргізу қажет: жүзеге асырылатын барлық қызмет түрлерін, табыстар құрылымын, негізгі жеткізушілерді (олар қолданатын салық режимдерін анықтай отырып) айқындау, ҚҚС шегіне жақындауды бағалау.
2. Жобаны әзірлеу. Алынған деректер негізінде құжаттың мәтіні қалыптастырылады. Ол мыналарды қамтуы тиіс:

• жалпы ережелер мен қолданылу аясы;
• заңнаманың барлық жаңалықтарын ескере отырып, табыстар мен шығыстарды есепке алу әдістемелері;
• бөлек есеп жүргізу тәртібі (қажет болған жағдайда);
• контрагенттерді тексеру регламенті;
• ҚҚС бойынша құжат айналымы ережелері;
• ішкі бастапқы құжаттардың бекітілген нысандары (іссапарға жіберу туралы бұйрықтар, өкілдік шығыстардың сметалары, есептер және т.б.);
• жекелеген ережелердің сақталуына жауапты тұлғаларды тағайындау.

3. Сараптамалық бағалау. Құжат жобасын салық кеңесшісіне немесе аудиторға тексерту мақсатқа сай, жаңа кодекстің нормаларымен қайшылықтардың жоқтығына көз жеткізу үшін.
4. Ресми бекіту. Құжат басшының бұйрығымен қолданысқа енгізіледі. Қолданудың басталу күнін 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап белгілеген оңтайлы, оның әрекетін есепті кезеңнің барлық операцияларына тарату үшін.
5Персоналды ақпараттандыру. Саясаттың мәтінімен салық есептілігін қалыптаструға немесе контрагенттермен өзара іс-қимылға байланысты қызметкерлердің барлығы: бухгалтерлер, экономистер, сатып алу бөлімінің қызметкерлері танысуы тиіс. Ішкі семинар немесе нұсқама өткізу адам факторы салдарынан болатын қателерді болдырмауға көмектеседі.

---

Қорытынды
2026 жыл жағдайында есеп саясаты сөреде шаң жинап жатқан формальды құжат болудан қалады. Ол компанияға мыналарға мүмкіндік беретін тиімді механизмге айналады:

• салықтық тәуекелдерді заңды түрде азайтуға;
• тиімді ішкі бақылау жүйесін құруға;
• заңнамада көзделген жеңілдіктер мен преференцияларды негізді түрде қолдануға;
• автоматтандырылған салықтық бақылауға дайын болуға.

Оны жаңартуды кешіктіру немесе ескірген регламенттерді пайдалану бизнес үшін әрбір әрекет фискалдық органдармен даулануы мүмкін белгісіздік жағдайын тудырады. Бүгін есеп саясатын сапалы пысықтауға уақыт пен ресурстарды салу — бұл компанияның ертеңгі тұрақтылығы мен қорғалуына салынған инвестиция.

2026 жылғы ең резонансты өзгерістердің бірі жалпы белгіленген режимдегі (ЖБР) компания ҚҚС төлеушісі ретінде тіркелуге міндетті лимиттің екі есеге — 20 000 АЕК-тен 10 000 АЕК-ке дейін төмендеуі болды. Қолданыстағы АЕК 4 325 теңге кезінде шек 43 250 000 теңгені құрайды.
Бір қарағанда, бұл сан әсерлі және көптеген кәсіпкерлер бұл өздеріне жақын арада әсер етпейді деп ойлауы мүмкін. Алайда тәжірибе көрсеткендей: инфляция және бизнестің белсенді өсуі жағдайында «икс күні» күткеннен тезірек келеді. Ал бүгінде кешігудің бағасы бұрынғыдан да жоғары — Мемлекеттік кірістер комитетінің (МКК) автоматтандырылған жүйесі айналымның әрбір теңгесін тіркейді және өтінім беруді кез келген кешіктіру көп миллиондық айыппұлдарға, қосымша есептеулерге және шоттардың бұғатталуына әкеп соғады.
Бұзушылар қатарында қалмау үшін ойынның жаңа ережелерін нақты түсіну қажет. Оларды жүйелі түрде талдап көрейік.

---

Шек үшін салынатын айналым деп нақты не есептеледі?
Лимитке жақындауды қадағаламас бұрын, оған қандай сомалар кіретінін нақты білу керек. Салық кодексінің ...-бабына сәйкес, салынатын айналым деп мыналардың жиынтық құны түсініледі:

• Қазақстан аумағында өткізілген, меншікті өндіріс пен сатып алынған тауарлардың;
• орындалған жұмыстардың, көрсетілген қызметтердің;
• егер мұндай жеткізілімдер ҚҚС салынатын болса, болашақ жеткізілімдер есебінен алынған аванстардың (алдын ала төлемдердің);
• өтеусіз берілген тауарлардың (салықтан тікелей босатылған жағдайларды қоспағанда) құны.

Маңызды нюанс: ҚҚС-тан босатылған айналымдар (мысалы, медициналық қызметтер, білім беру, қаржылық қызметтер) шекті есептеу кезінде ескерілмейді. Алайда, нөлдік мөлшерлемемен салынатын айналымдар (экспорт, халықаралық тасымалдар) есептеуге қосылады, себебі олар салынатын деп танылады.
Осылайша, егер сіздің компанияңыз қызметтің бірнеше түрін біріктірсе, шекке жету сәтін дұрыс анықтау үшін бөлек есеп жүргізу қажет.

---

ҚҚС төлеушілер тізіліміне түсудің үш жолы
2026 жылдан бастап заң шығарушы есепке қоюдың үш нұсқасын бөліп көрсетеді.

1. Ерікті тіркелу. Кәсіпкердің айналымы 43,25 млн теңгеге жетпесе де, өтініш беріп, ҚҚС төлеушісі болуға құқығы бар. Бұл, егер сіз негізінен шегерім үшін кіріс ҚҚС маңызды ірі контрагенттермен жұмыс істесеңіз немесе экспортты жоспарласаңыз (0% мөлшерлеме салықты қайтаруға құқық береді) тиімді болуы мүмкін.
2. Міндетті тіркелу. ЖБР бойынша салық төлеушілерде 10 000 АЕК шегінен асқан кезде автоматты түрде басталады. Міндеттеме асып кеткен күні туындайды және осы сәттен бастап өтінім беру мерзімінің есебі басталады.
3. Шартты тіркелу (шетелдік компаниялар үшін). 2026 жылғы жаңалық: Қазақстандық тұтынушыларға интернет-алаңдар арқылы тауарлар немесе қызметтер сататын шетелдік компаниялар Қазақстаннан сатып алушыдан төлемнің алғашқы түсу сәтінен бастап арнайы тізілімге қосылады. Олар шегерімге құқығынсыз ҚҚС төлеушілері деп танылады.

---

Өзгерістер кімдерді айналып өтті: ерекшеліктердің толық тізбесі
Заң міндетті тіркеу талабы қолданылмайтын тұлғалардың шеңберін нақты анықтайды:

• арнайы салық режимдерін қолданатын барлық салық төлеушілер (оңайлатылған декларация, патент, бөлшек салық, тіркелген шегерім және т.б.);
• мемлекеттік мекемелер мен қазыналық кәсіпорындар;
• заңды тұлғалар-резиденттердің филиалдары мен өкілдіктері (олар дербес төлеушілер болып табылмайды);
• жеке практикамен айналысатындар: адвокаттар, нотариустар, медиаторлар, сот орындаушылары;
• ЖК мәртебесі жоқ жеке тұлғалар.

Оңайлатылған режимде жұмыс істейтіндер үшін түбегейлі шектеу бар: олар ҚҚС төлеушілері бола алмайды. Егер 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін мұндай салық төлеуші есепте тұрса, ол есептен шығуға міндетті болды, әйтпесе оған ЖБР-ға көшуге тура келер еді. Таңдауды 2025 жылдың соңына дейін жасау керек болды және бұл таңдаудың салдары контрагенттермен қарым-қатынасқа әсер етті.

---

Өтінім беру мерзімдері мен рәсімі
Шектен асқаннан кейінгі уақытты дұрыс есептеу өте маңызды. Оқиғалардың даму сценарийлері:

• Егер асып кету кәдімгі қызмет барысында орын алса (күн сайын айналымдардың жинақталуы), онда 5 жұмыс күні асып кеткен күннен кейінгі күннен бастап есептеледі. Өтінімді осы аралықта беруге үлгеру керек.
• Егер шектен анық асатын бір реттік мәміле жоспарланса (мысалы, 50 млн теңгеге келісімшарт), өтінім мәміле жасалғанға дейін — тауар жөнелтілгенге дейін немесе алдын ала төлем алынғанға дейін жіберілуі керек.

Беру тәсілдері:

• электронды түрде — «Салық төлеуші кабинеті» немесе eGov.kz порталы арқылы;
• қағаз түрінде — ХҚКО-ға немесе салық органына жеке барған кезде.

Өтінімді алғаннан кейін салық органы 5 жұмыс күні ішінде тіркеу немесе бас тарту туралы шешім қабылдайды. Есепке қою күні оң шешім шығарылған күн болып есептеледі, бірақ салық төлеуші өтінім берілген күннен бастап есепте тұрды деп саналады (егер ол мерзімінде берілсе).

---

Тіркелгеннен кейін не өзгереді: жаңа міндеттер
Компания ҚҚС төлеушісі мәртебесін алған бойда, ол автоматты түрде қосымша талаптардың астына түседі:

• Барлық салынатын операциялар бойынша ҚҚС бөлінген электрондық шот-фактураларды (ЭШФ) жазып беру. «е-ТАМGA» жүйесі ЭШФ жазып бермес бұрын шотта салықты төлеуге жеткілікті қаражаттың бар-жоғын бақылайды.
• ҚҚС бойынша декларацияны (300.00-нысан) тоқсан сайын есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-іне дейін тапсыру.
• Салықты тоқсаннан кейінгі екінші айдың 25-іне дейін бюджетке төлеу.
• Әртүрлі мөлшерлемелер бойынша салынатын айналымдар, сондай-ақ салынбайтын операциялар болған кезде бөлек есеп жүргізу.

Осы міндеттерді орындамау уақтылы тіркелмегені үшін санкциялардан басқа, жеке айыппұлдарға әкеп соғады.

---

Тіркеу мерзімін өткізіп алудың салдары: қаржылық каскад
Егер салық төлеуші уақтылы өтінім бермесе, оны бюджетке бір емес, бірқатар соққылар күтеді.
Әкімшілік айыппұл
ҚР ӘҚБтК-нің 269-бабының 3-бөлігі 50 АЕК — 216 250 теңге мөлшерінде айыппұлды көздейді. Бұл тек бастамасы.

Тіркеусіз айналым үшін айыппұл
ҚР ӘҚБтК-нің 275-бабының 5-бөлігі компания есепте тұруға міндетті болған, бірақ тұрмаған кезеңде жасалған айналым сомасының 15% мөлшерінде санкция енгізеді. Мысалы, егер шектен асқаннан кейінгі екі айда айналым 100 млн теңгені құраса, айыппұл — 15 млн теңге.

ҚҚС қосымша есептеу
Салық органы тіркеусіз жасалған салынатын айналымдардың барлық сомасына 16% мөлшерлемемен ҚҚС қосымша есептейді. Бұл ретте осы кезеңдегі «кіріс» ҚҚС-ты шегеру құқығы жоғалады, себебі салық төлеуші оны қолдануға құқылы болмаған. Қосымша есептеулердің түпкілікті сомасы уақтылы тіркеу кезінде төленетін салықтан бірнеше есе асып кетуі мүмкін.

Банк шоттарын бұғаттау
Егер салық органынан ресми хабарлама алғаннан кейін бұзушы 30 жұмыс күні ішінде мәселені жоймаса, МКК шоттар бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұруға құқылы. Қаражат қозғалысы болмаса, бизнес іс жүзінде тоқтайды.

Уақтылы төлемегені үшін өсімпұлдар
Барлық қосымша есептелген ҚҚС сомаларына әрбір кешіктірілген күн үшін өсімпұлдар есептеледі.

---

Салық органы бұзушылар туралы қалай біледі: цифрлық детектив
2026 жылдан бастап шекті сақтауды бақылау толығымен автоматтандырылған. МКК ақпараттық жүйесі барлық салық төлеушілердің салынатын айналымдарын келесі деректер негізінде нақты уақыт режимінде талдайды:

• банк үзінділері (АСПИР жүйесі);
• жазылған ЭШФ;
• кедендік декларациялар;
• басқа салықтар бойынша есептілік.

Жүйенің әрекет алгоритмі:

1. Айналым шектің 80% -на (шамамен 34,6 млн теңге) жақындаған кезде салық төлеушіге «Салық төлеуші кабинетіне» превентивті хабарлама жіберіледі: «Сіз шекке жақынсыз, құжаттарды дайындаңыз».
2. Шектен асқан кезде және тіркеу туралы өтінім болмағанда, 30 күндік мерзімде бұзушылықты жою туралы талаппен ресми хабарлама қалыптастырылады.
3. Орындалмаған жағдайда шоттарды бұғаттау туралы шешім шығарылады.

Автоматтандырудан жасырыну мүмкін емес: барлық қаржы ағындары цифрланған және салық органына көрінеді.

---

Контрагенттер үшін тәуекелдер: егер сатушы уақтылы тіркелмесе
Проблемалар тек бұзушының өзінде ғана емес, оның сатып алушыларында да туындайды. Егер сатушы ҚҚС бойынша есепте тұруға міндетті болса, бірақ мұны жасамаса, онда:

• ол жазып берген шот-фактуралар (тіпті кейін тіркелсе де) сатып алушыға тіркеуге дейінгі кезең үшін ҚҚС шегеру құқығын бермейді;
• егер салық органы мұндай шот-фактураларды жарамсыз деп таныса, сатып алушы шегерім құқығынан айырылуы мүмкін;
• бүкіл жеткізу тізбегі жалтару схемасына күдік астында қалады.

Сондықтан жеткізушілерді таңдау кезінде олардың ҚҚС төлеушісі мәртебесін МКК ашық сервистері арқылы тексерген орынды.

---

Практикалық ұсынымдар: тұзақтан қалай аулақ болуға болады?
Бұзушылар қатарында қалмау үшін компанияда қарапайым, бірақ тиімді ережелерді енгізіңіз:

1. Айналымдарды апта сайынғы мониторингтеу. Есеп бағдарламасында жыл басынан бастап салынатын айналымдардың өсу қорытындысын автоматты есептеуді орнатыңыз. 40 млн теңгеге жақындауды бақылаңыз.
2. Контрагенттерді тексеру. Ірі келісімшарттарды жасамас бұрын, серіктестің ҚҚС төлеушісі екенін нақтылаңыз. Сіздің шегерімдеріңіз үшін бұл өте маңызды.
3. Тіркеуге уақыт резервтеу. Бес жұмыс күнін есте сақтаңыз. Өтінім беруді соңғы күнге қалдырмаңыз — ықтимал техникалық ақауларды ескеріңіз.
4. Ірі мәмілелерді жоспарлау. Егер 43 млн теңгеден асатын келісімшарт күтілсе, алдын ала тіркеліңіз. Кейін ақталудан гөрі мұны ерікті түрде жасаған жақсы.
5. Сарапшымен кеңесу. Егер жекелеген операциялар ҚҚС салынатынына күмәніңіз болса немесе сіз әртүрлі режимдерді біріктірсеңіз, салық кеңесшісіне жүгініңіз.

---

Жиі қойылатын сұрақтар

Сұрақ: Мен оңайлатылған режимде жұмыс істесем, тіркелуім керек пе?
Жауап: Жоқ, бірақ сіз ҚҚС төлеушісі бола алмайсыз. Егер сіздің бизнесіңіз ҚҚС-пен жұмыс істеуді талап етсе, ЖБР-ға көшуге тура келеді.

Сұрақ: Шектен асқан күн деп не саналады?
Жауап: Жыл басынан бастап салынатын айналымдардың сомасы 10 000 АЕК-тен алғаш рет асқан күн.

Сұрақ: Егер мен кешіктіріп тіркелсем, айыппұлдан аулақ бола аламын ба?
Жауап: Тек салық органы әлі бұзушылықты анықтамаған және сіз хабарлама алғанға дейін өтінімді өз бетіңізше берген жағдайда ғана. Мұндай жағдайда айыппұл аз болуы немесе қолданылмауы мүмкін, бірақ асып кеткеннен кейінгі кезең үшін ҚҚС қосымша есептеу міндетті.

Сұрақ: Шек үшін айналымға өтеусіз алынған тауарлар кіре ме?
Жауап: Жоқ, өтеусіз алу өткізу болып табылмайды, бұл КТС бойынша табыс, бірақ ҚҚС үшін бұл салынатын айналым емес.

---

Қорытынды: жаңа уақыт — жаңа ережелер
2026 жыл салықтық әкімшілендіруді түпкілікті цифрлық жазықтыққа ауыстырды. ҚҚС бойынша шектің 43,25 млн теңгеге дейін төмендеуі және автоматты бақылау тіркеу туралы «ұмыту» енді мүмкін емес дегенді білдіреді. Жүйе бұзушылықты лезде көреді, ал айыппұл санкциялары тіпті тұрақты бизнесті де жоюға қабілетті.
Компанияны қауіпсіздікте сақтаудың жалғыз жолы — айналымдарды есепке алуға барынша байыпты қарау, уақтылы тіркелу және мемлекетпен қарым-қатынаста кешігудің өліммен пара-пар екенін есте сақтау.

ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитеті электрондық шот-фактуралар ақпараттық жүйесі (ЭШФ АЖ) және виртуалды қойманың арқасында салық төлеушілердің деректерін нақты уақыт режимінде салыстыру мүмкіндігіне ие.
Кәсіби ортада «айналарды бақылау» деген ұғым қалыптасты — бұл сатушы мен сатып алушыдағы бірдей операциялар бойынша ҚҚС сомаларын автоматты түрде салыстыру. Егер бұрын сәйкессіздіктер айлар бойы байқалмай қалуы мүмкін болса, бүгінде салық органы оларды іс жүзінде лезде көреді. 300.00-нысан декларациясын тапсырмас бұрын деректерді ай сайын превентивті талдау ұсыныстан өмірлік қажеттілікке айналды.

2026 жылы ҚҚС бойынша камералдық бақылаудың анатомиясы
Камералдық бақылау дегеніміз не және ол қалай жұмыс істейді?
Камералдық бақылау — бұл салық есептілігін, электрондық шот-фактуралар деректерін және бақылау-касса машиналарының ақпаратын оқиға орнына бармай-ақ қашықтықтан талдау. Бұл классикалық мағынадағы тексеру емес, бұл салық төлеушіге сәйкессіздіктерді өз еркімен жоюға мүмкіндік беретін құрал.
2026 жылдан бастап маңызды терминологиялық өзгеріс болды: «бұзушылық» сөзі «сәйкессіздік» сөзіне ауыстырылды. Бұл жай сөз ойыны емес. Енді камералдық бақылау ресми түрде бизнеске айыппұлдарсыз қателерді түзету мүмкіндігін беретін сервистік құрал ретінде ұсынылады. Алайда мәні бұрынғыша: анықталған жойылмайтын сәйкессіздіктер салықтық тексеруге әкеп соғады.

«Айналық» бақылау механизмі
Жүйе деректердің екі негізгі тобын салыстырады:

1. Сатушының өткізуі (300.00.006 «Жалпы айналым» жолы және ҚҚС сомасы) сатып алушының сатып алуымен (300.00.021 «Барлығы сатып алынды» жолы және есепке алынатын ҚҚС сомасы).
2. Жеткізуші жазып берген және сатып алушы алған электрондық шот-фактуралар.

Егер сатушы өткізуді көрсетіп, ҚҚС есептесе, ал сатып алушы осы мәміле бойынша сатып алуды растамаса (не аз сомада растаса), жүйе «үзіліс» немесе «сәйкессіздік» тіркейді.

«Айналар» неге соншалықты маңызды?
Мемлекеттік кірістер комитетінде камералдық бақылау хабарламалары электрондық шот-фактуралар мен салық есептілігінің деректерін салыстыру негізінде қалыптасатыны бірнеше рет атап өтілді. ҚҚС төлеушілері үшін бұл әрбір мәміленің автоматтандырылған жүйенің мұқият назарында екенін білдіреді.

300.00-нысанның ай сайынғы бақылауды талап ететін негізгі жолдары
Сәйкессіздіктерді болдырмау үшін бухгалтер салық органы нақты қандай көрсеткіштерді салыстыратынын түсінуі керек. Әдістемелік ұсынымдарға сәйкес, камералдық бақылау барысында келесі жолдар салыстырылады:

ТН 300.00 жолы	Атауы	Не тексеріледі
300.00.006	Жалпы айналым	100.00-нысандағы (КТС) табыстармен салыстыру
300.00.007	Айналым мөлшері	ҚҚС-қа қою шегінен асып кетуді бақылау
300.00.008	ҚҚС сомасы	Есептелген салық
300.00.014	Есепке алынатын ҚҚС	Сатып алушы есепке алмақшы салық
300.00.021	Барлығы сатып алынды	КТС-пен салыстырылатын шығыс бөлігі

Бірақбасты «айналық» салыстырумынадай: сатушыдағы 300.00.008 жолындағыҚҚСсомасысатыпалушыдағыдәлсолмәмілебойынша 300.00.014 жолындағыҚҚСсомасынасәйкескелуітиіс.

Сәйкессіздіктердіңтиптіксебептері: деректерденненііздеукерек?
Барлықсәйкессіздіктерқатеболыптабылмайды. Салықзаңнамасысатушыменсатыпалушыдеректеріарасындаобъективтіайырмашылықтарғажолбереді. Айсайынғыталдаудыңбастыміндеті — жолберілетінсәйкессіздіктердіМКК-дасұрақтудыратындарданажырату.

1. Уақытша айырмашылықтар
Ең жиі кездесетін себептердің бірі — айналымды танудың әртүрлі күндері. Сатушы шот-фактураны бір тоқсанда жазып беруі мүмкін, ал сатып алушы тауарды есепке алып, сатып алуды келесі тоқсанда көрсетуі мүмкін. Дәл осы себепті тоқсан сайынғы емес, ай сайынғы талдау осындай «көшіп-қонатын» сомаларды қадағалап, түсініктеме дайындауға мүмкіндік береді.

2. Түзетулер мен қайтарулар
Сторно шот-фактуралар, тауарларды қайтару, жөнелтілгеннен кейін бағаның өзгеруі — мұның бәрі уақытша «айналық» сәйкессіздіктерді тудырады, алайда олар екі жақта да синхрондалуы тиіс.

3. Толтырудағы қателер
Базалық қате — сатып алушының ЖСН-ін қате көрсету, салдарынан шот-фактура оның «виртуалды қоймасына» түспейді. Немесе сомадағы техникалық қателер, салдарынан сатып алушының ҚҚС-ы сатушының ҚҚС-ынан өзгеше болады.

4. КТС және ҚҚС есебіндегі айырмашылықтар
Есте сақтау маңызды: 100.00-нысандағы жиынтық жылдық табыс (ЖЖТ) пен 300.00-нысандағы өткізу бойынша айналым әдіснамалық тұрғыдан әртүрлі болуы мүмкін. Барлық табыстар ҚҚС бойынша салынатын айналым бола бермейді және керісінше. Камералдық бақылау кезінде бұл жолдар салыстырылады және салық төлеуші сәйкессіздіктерді түсіндіруге дайын болуы керек.

Хабарлама процедурасы: бұл тәжіриде қалай жұмыс істейді?
Егер жүйе есептілікті тапсырғанға дейін жойылмаған сәйкессіздікті анықтаса, салық төлеуші камералдық бақылау нәтижелері туралы хабарлама алады. Әрекет схемасы Салық кодексінің 96-бабымен реттеледі және келесідей:

1. Хабарлама алу. Құжат салық төлеушінің электрондық кабинетіне жіберіледі.
2. Орындау мерзімі. Заң хабарлама табыс етілген күннен кейінгі күннен бастап 30 жұмыс күнін береді.
3. Реакция нұсқалары:
4. Сәйкессіздікпен келісу: қосымша салық есептілігі (түзету) беріледі, сәйкессіздік жойылады.
5. Сәйкессіздікпен келіспеу: бұзушылықтардың жоқтығы туралы түсініктеме қағаз немесе электрондық тасығышта растайтын құжаттармен бірге ұсынылады.

Егер салық төлеуші хабарламаны елемесе немесе сәйкессіздіктерді негіздей алмаса, салық органы салықтық тексеру тағайындауға құқылы.

Ай сайынғы талдау: бухгалтерге арналған кезең-кезеңімен алгоритм
Жоғарыда сипатталған тәуекелдерді болдырмау үшін «айналарды» ай сайынғы тексерудің келесі регламентін енгізуді ұсынамыз.
1-қадам. ЭШФ АЖ-дан деректерді жүктеп алу
Ай сайын электрондық шот-фактуралар ақпараттық жүйесінде сәйкессіздіктер бойынша есеп қалыптастырыңыз. Жүйе контрагент растамаған шот-фактураларды көруге мүмкіндік береді.
2-қадам. Контрагенттермен байланыс
Сәйкессіздіктер кестесін жасап, өз сатып алушыларыңыз бен жеткізушілеріңізге сұраулар жіберіңіз. Мақсат — шот-фактураның неліктен оларда көрсетілмегенін (техникалық ақау, қате деректемелер, есеп саясаты) немесе неліктен сіздің жеткізушіңіз сіздің бағытыңызға жөнелту бойынша ҚҚС есептемегенін анықтау.
3-қадам. Сатып алу бойынша айналымдарды тексеру
300.00.021 «Барлығы сатып алынды» жолының деректерін бухгалтерлік есеп деректерімен және жеткізушілерден алынған ақпаратпен салыстырыңыз. Бұл «кіріс» ҚҚС-ты бақылаудың негізгі кезеңі.
4-қадам. Техникалық қателерді жою
Егер шот-фактурада қате (дұрыс емес сома, ЖСН) анықталса, түзетілген құжатты жазып беру қажет. Мұны неғұрлым ерте жасасаңыз, сәйкессіздіктің есепті кезеңге түсіп, хабарлама шақыру тәуекелі соғұрлым аз болады.
5-қадам. Жол берілетін айырмашылықтар бойынша түсіндірме базасын дайындау
Түзетулермен жойылмайтын сәйкессіздіктерді (мысалы, табыстарды танудың әртүрлі әдістері) негіздейтін құжаттар пакетін жинаңыз. Бұл хабарлама келген жағдайда МКК-ға түсініктеме беру үшін негіз болады.

Есепті баптау бойынша практикалық ұсынымдар
1. Есеп айырысу шоттары бойынша айналым-сальдо ведомосымен жұмыс істеу
Контрагенттермен тексеру тоқсан сайын емес, ай сайын жүргізілуі керек. Тек осылай ғана сіздің жеткізушіңіз өткізуді көрсетуді «ұмытып», ал сіз ҚҚС-ты есепке алып қойған жағдайды жедел анықтауға болады.
2. Контрагенттерді таңдау кезеңінде бақылау
Мәміле жасамас бұрын контрагентті проблемалардың бар-жоғына тексеріңіз. «Проблемалы» жеткізушімен жұмыс сіздің ҚҚС бойынша шегерімдеріңіздің негізсіз деп танылуына әкеп соғуы мүмкін.
3. Автоматтандыруды пайдалану
Заманауи бухгалтерлік бағдарламалар (мысалы, 1С платформасында) ЭШФ АЖ деректерін есеп деректерімен автоматты түрде тексеруді баптауға мүмкіндік береді. Мұндай құралдарды енгізу адам факторын төмендетеді.
4. Сәйкессіздіктер тізілімін жүргізу
Егер сіздің қызметіңізде объективті сәйкессіздіктер үнемі туындап тұрса (мысалы, ұзақ өндірістік цикл), түсініктемелері бар бөлек тізілім жүргізіңіз. Бұл МКК хабарламасына жауапты тез қалыптастыруға көмектеседі.
 
Жойылмаған сәйкессіздіктер үшін жауапкершілік
Камералдық бақылау барысында анықталған жойылмаған сәйкессіздіктер келесі салдарларға әкеп соғады:

1. Салықтық тексеру тағайындау. Бұл ең қажетсіз сценарий, себебі тексеру ұзағырақ кезеңді қамтып, қосымша бұзушылықтарды анықтауы мүмкін.
2. Салықтар мен өсімпұлдарды қосымша есептеу. Егер сәйкессіздік бұзушылық деп танылса, салық төлеушіге ҚҚС сомалары қосымша есептеліп, өсімпұл есептеледі.
3. Әкімшілік айыппұл. Құқық бұзушылық құрамы расталған жағдайда лауазымды тұлғаға айыппұл салынуы мүмкін.
4. Тәуекел тобына енгізу. Жүйелі сәйкессіздіктер тәуекелдерді басқару жүйесі бойынша ұпайларды көбейтеді, бұл компанияны болашақта жиірек тексерулерге кандидат етеді.

Қорытынды: превентивті бақылау сапа стандарты ретінде. ҚҚС бойынша «айналарды» бақылау — бұл салық органдарының жай ғана талабы емес, Қазақстандағы заманауи бизнестің қаржылық гигиенасының элементі. 2026 жылдан бастап, ҚҚС мөлшерлемесі 16% -ға дейін өскенде және есепке қою шегі төмендегенде, осы салық төлеушілеріне назар бірнеше есе артты.

300.00-нысанды тапсырмас бұрын сәйкессіздіктерді ай сайын талдау мыналарға мүмкіндік береді:

• Есептілік тапсырылғаннан бір ай өткен соң күтпеген хабарламалар алуды болдырмауға;
• Сот дауларынсыз ҚҚС бойынша есепке алу құқығын сақтауға;
• Салықтық тексеру тағайындалудан аулақ болуға;
• Контрагенттермен және салық органдарымен сенімді қарым-қатынас орнатуға.

Цифрландыру дәуіріндегі ереже қарапайым: сіздің «айналарыңыз» неғұрлым ашық болса, бизнесіңіз соғұрлым тыныш болады.

Шетелдік серіктестермен бизнес жүргізу кезінде қазақстандық компанияларда мұндай мәмілелерге салық салу туралы сұрақтар жиі туындайды. Ең жиі кездесетін және күрделі сәттердің бірі — бейрезиденттен жұмыстар мен қызметтер сатып алу кезінде қосылған құн салығын (ҚҚС) төлеу. Көптеген кәсіпкерлер сатушы шетелде болғандықтан, Қазақстанда салықтық міндеттемелер туындамайды деп қателеседі. Алайда бұл әрқашан олай емес! Негізінде ҚҚС кім төлеуге міндетті? Бейрезидент үшін ҚҚС туралы айтпас бұрын, есепке қоюдың жалпы ережелерін еске салайық. ҚР жаңа Салық кодексінің (бұдан әрі — ҚР СК) 447-бабына сәйкес, 2026 жылдан бастап ҚҚС төлеушілері болып мыналар табылады: Қазақстанда ҚҚС төлеушілері ретінде ресми тіркелген тұлғалар. ҚР аумағына тауарларды әкелуші тұлғалар (импорттаушылар). ҚҚС бойынша тіркелу қашан міндетті? Басты критерий — бұл табыс көлемі. Егер сіздің жылдық айналымыңыз күнтізбелік жылда 10 000 АЕК-тен (айлық есептік көрсеткіш) асса, сіз ҚҚС бойынша есепке тұруға міндеттісіз (ҚР СК 99-бабы 4-тармағының 2-тармақшасы). Кім тіркелмеуі мүмкін? Салық төлеушілердің кейбір санаттары бұл міндеттен босатылған (ҚР СК 99-бабының 3-тармағы). Оларға, мысалы, мемлекеттік мекемелер, резидент-компаниялардың құрылымдық бөлімшелері, арнайы режимдегі тұлғалар және жеке тұлғалар жатады. Алайда, біздің тақырып үшін негізгі ереже мынадай: бейрезидент үшін ҚҚС төлеу міндеті тек ҚҚС бойынша есепте тұрған қазақстандық сатып алушыда ғана туындайды. Неліктен қазақстандық компания шетелдік үшін салық төлейді? Сатып алушының сатушы үшін салық төлеу механизмі ҚҚС-тың «кері есептеуі» немесе «реверсивті» ҚҚС деп аталады. Қазақстанда бұл ҚР СК 449, 452-460-баптарымен реттеледі. Мәні қарапайым: заң бойынша (ҚР СК 449-бабы 1-тармағының 2-тармақшасы), егер сіз ҚҚС төлеушісі бола отырып, бейрезиденттен жұмыстар немесе қызметтер сатып алсаңыз және осы жұмыстардың/қызметтердің өткізілу орны Қазақстан деп танылса, онда бұл сатып алу автоматты түрде сіздің меншікті салынатын айналымыңызға айналады. Сіздің шетелдік серіктесіңіз ҚР салық органдарында есепте тұрмағандықтан және шот-фактура жазып, салық төлей алмайтындықтан, бұл міндет сізге — қазақстандық сатып алушыға ауысады. Маңызды ескерту: Сіздің бейрезидентіңіздің Қазақстанда тұрақты өкілдігі немесе филиалы бар-жоғын нақты анықтау қажет. Егер өкілдік болса, салықты сол төлеуі мүмкін, және сіздің міндетіңіз туындамайды. Бұл мәселедегі қателік мыналарға әкеп соғуы мүмкін: Айыппұлдар мен өсімпұлдарға; Салық есептілігін қайта тапсыру қажеттілігіне; Салық органдарының тарапынан мұқият назарға. Қазақстан қызметтерді өткізу орны болып қашан саналады? Негізгі сұрақ: шетелдіктен сатып алынған қызмет қандай жағдайда Қазақстанда өткізілді деп есептеледі? Жауапты ҚР СК 459-бабы береді. ҚР аумағы өткізу орны ретінде танылады, егер: Жылжымайтын мүлік: Қызметтер Қазақстанда орналасқан жылжымайтын мүлікке байланысты болса (мысалы, Алматыда ғимаратты жобалау). Жылжымалы мүлік: Жұмыстар Қазақстанда орналасқан жылжымалы мүлікпен жүргізілсе (жабдықты жөндеу, қазақстандық зауытта станокты монтаждау). Мәдениет және білім беру: Іс-шаралар (концерттер, тренингтер) физикалық түрде Қазақстанда өтсе. Сатып алушыға қызметтер: Ең жиі кездесетін жағдай — егер қызметтерді сатып алушы Қазақстанда қызметін жүзеге асырса. Бұған төменде тізілген «іскерлік» қызметтердің көпшілігі жатады. Ерекше жағдай: Тіпті келісімшартқа бейрезидент-компанияның бас кеңсесі қол қойса да, қызмет нақты қазақстандық филиалға көрсетіліп, сол тұтынылса, өткізу орны Қазақстан болады және ҚҚС төлеу міндеті осы филиалда туындайды. Бұл ережеге қандай қызметтер жатады? ҚР СК 459-бабы 2-тармағының 4-тармақшасына сәйкес, оларға мыналар жатады: Зияткерлік меншікке құқықтарды беру (патенттер, сауда маркалары); Бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалану құқықтары, оны жаңарту және техникалық қызмет көрсету; Интернет-ресурстарға қол жеткізуді ұсыну (сайттар, бұлтты сервистер); Консультациялық қызметтер (аудит, консалтинг, маркетинг, жарнама, дизайн); Заңгерлік және бухгалтерлік қызметтер; Байланыс қызметтері; Жөндеу, монтаждау, демонтаждау, құрастыру жұмыстары. ҚҚС қашан төлеудің қажеті жоқ? Егер қызмет ҚҚС-тан босатылғандар тізбесіне (ҚР СК 474-бабы) кірсе немесе оны өткізу орны Қазақстан емес, басқа ел болса, салық төлеудің қажеті жоқ. Салық базасы (айналым сомасы) қандай? Есептеуге арналған база шартта, инвойста немесе актіде көрсетілген сатып алынған жұмыстар немесе қызметтердің құны болып табылады. Маңызды: егер сіз оларды ұстауға міндетті болсаңыз, бұл құнға КТС (корпоративтік табыс салығы) немесе ЖТС (жеке табыс салығы) сомалары да қосылады. Егер төлем валютамен болса: Доллармен, еуромен немесе рубльмен төлеу кезінде құнды теңгеге қайта есептеу қажет. Ол үшін айналым жасалған күннің алдындағы соңғы жұмыс күні қолданыста болған валюталардың нарықтық айырбас бағамы пайдаланылады. Қандай мөлшерлеме? Алынған айналым сомасына Қазақстанда қолданыстағы ҚҚС стандартты мөлшерлемесі — 16% қолданылады. Мысал: Сіз АҚШ компаниясынан 1000 долларға консультациялық қызметтер сатып алдыңыз. Актіге қол қою алдындағы соңғы жұмыс күнгі бағам — 1 доллар үшін 460 теңге. Айналымның теңгедегі құны: 1000 $ * 460 = 460 000 теңге. Бейрезидент үшін төленетін ҚҚС сомасы: 460 000 * 16% = 73 600 теңге. Қашан төлеу керек? Төлем мерзімі ҚР СК 506-бабымен белгіленген. Салықты бюджетке айналым жасалған есепті кезеңнен кейінгі екінші айдың 25-інен кешіктірмей аудару қажет. Жалпы белгіленген режимдегі (ЖБР) компаниялардың көпшілігі үшін есепті кезең — тоқсан. Мерзімді есептеу мысалы: Сіз бейрезидентпен актіге 15 шілдеде қол қойдыңыз. Айналым шілдеде жасалды (3-тоқсан). 3-тоқсан 30 қыркүйекте аяқталады. Тоқсан аяқталғаннан кейінгі екінші ай — қараша. Төлемнің соңғы мерзімі — 25 қараша. Төленген ҚҚС-ты қайтаруға (есепке алуға) бола ма? Жақсы жаңалық: иә, болады. Сіз бейрезидент үшін төлеген ҚҚС сомасы есепке алынуға жатады (яғни, сіздің болашақ ҚҚС төлемдеріңізді азайтады). Бұл ҚР СК 480-бабы 7-тармағының 2-тармақшасында көзделген. Есепке алу шарттары: Сіз ҚҚС төлеушісі болуыңыз керек. Сіздің қолыңызда осы айналымға жазылған электрондық шот-фактура (ЭШФ) болуы тиіс. ҚҚС сомасы бюджетке нақты төленуі тиіс, бұл төлем тапсырмасымен расталады. Маңызды шектеу: Есепке нақты төленген сомадан артық қоюға болмайды. Егер сіз әлі мемлекетке аудармасаңыз, «виртуалды» ҚҚС-ты есепке ала алмайсыз. Қашан есепке алу керек? ҚҚС электрондық шот-фактура жазылған салық кезеңінде есепке алынады (ҚР СК 481-бабының 3-тармағы). Бухгалтерлік проводкалар (есепте қалай көрсету керек) Бейрезидентпен операцияларды бухгалтерлік есепте дұрыс көрсету үшін келесі проводкалар алгоритмін пайдаланыңыз: 1. Бейрезидент үшін ҚҚС есептеу: Дебет 1630 шоты (ҚҚС үшін транзиттік шот) — Кредит 3130 шоты (төленетін ҚҚС). 2. ҚҚС-ты бюджетке аудару (БСК 105104): Дебет 3130 шоты — Кредит 1030 шоты (есеп айырысу шотындағы ақша). 3. Төленген ҚҚС-ты есепке алуға жатқызу (төлемнен кейін): Дебет 1420 шоты (есепке алынатын ҚҚС) — Кредит 1630 шоты (транзиттік шот). Осылайша, 1420 шотында сіз келесі кезеңдерде төленетін ҚҚС-ты азайту үшін есепке ала алатын сома тұрады. ҚҚС декларациясын (300-нысан) қалай толтыру керек? 300.00 декларациясында бұл операциялар келесідей көрсетіледі: Бейрезиденттен қызметтер сатып алу бойынша айналымның өзі 300.05 қосымшасында көрсетіліп, 300.00.14 жолына енгізіледі. Осы тоқсанда бейрезидент үшін есептелген ҚҚС сомасы 300.05.002 жолында көрсетіледі. Дәл осы соманы келесі айдың 25-іне дейін төлеу керек. Сіз төлеген және есепке алуға құқығыңыз бар ҚҚС сомасы 300.05.007 жолында көрсетіледі. Бұл сома қорытынды 300.00.014 жолына ауыстырылады. Маңызды: Сатып алынған тауарлар, жұмыстар, қызметтер тізіліміне (300.08 қосымшасы) Қазақстаннан тыс жерде көрсетілген бейрезиденттердің қызметтері бойынша шот-фактуралар кездейсоқ түсіп кетпеуін қадағалаңыз. Жеке жағдай: егер сатып алушы ҚҚС төлеушісі болмаса Егер қазақстандық компания немесе ЖК ҚҚС бойынша есепте тұрмаса (мысалы, оңайлатылған жүйе бойынша жұмыс істесе немесе оның айналымы 10 000 АЕК-тен аз болса), онда бейрезиденттен қызметтер сатып алу кезінде ол үшін ҚҚС есептеу және төлеу міндеті туындамайды. Бұл ҚР СК 449-бабынан тікелей туындайды: бейрезиденттен сатып алуды меншікті салынатын айналымға жатқызу тек ҚҚС төлеушілеріне ғана жүктелген. Алайда, бұл айналым шекті есептеу мақсаттарында ескеріледі. Демек, ҚҚС бойынша есепте тұрмайтын, бірақ бейрезиденттерден қызметтер сатып алатын компаниялар 10 000 АЕК шекті мәнін бақылау тұрғысынан мұқият болуы керек. Қорытынды: Сатып алушының мәртебесі (ҚҚС төлеушісі ме, жоқ па) — шетелдік серіктестермен жұмыс істеу кезіндегі сіздің міндеттемелеріңізді анықтайтын басты фактор. Мұқият болыңыз, қызметтердің өткізілу орнын дұрыс анықтаңыз және төлем мерзімдерін ұмытпаңыз, осылайша сіздің бизнесіңіз қаржылық қауіпсіз болады.

2026 жылғы Салық кодексі қызметтің әртүрлі түрлерін біріктіретін компанияларға қатаң талаптар қояды. Егер сіздің бизнесіңіз бір мезгілде әртүрлі салық мәртебесі бар сегменттерде жұмыс істесе, ҚҚС бойынша бөлек есеп ұсыныстан сөзсіз міндетке айналады. Бұл жұмысты қатесіз және барынша пайдамен қалай ұйымдастыру керектігін қарастырайық. Бөлек есеп режимі қашан қосылады? Заңнама келесі тізбедегі кем дегенде екі санаттағы операциялар болған кезде оқшау есепке алу талабын белсендіреді: Стандартты салынатын айналымдар — тауарларды, жұмыстарды, қызметтерді 16% мөлшерлемемен өткізу (2026 жылғы базалық мөлшерлеме); Нөлдік мөлшерлеме — экспорттық жеткізілімдер, халықаралық тасымалдар және ҚР СК 394-бабында көзделген өзге де операциялар; Салықтан босатылған операциялар — ҚР СК 395-бабында тізілген қызмет түрлері (мысалы, қаржылық қызметтер, жекелеген медициналық қызметтер, білім беру қызметтері және т.б.); Төмендетілген мөлшерлемелер бойынша операциялар — 2026 жылдан бастап бұл фармацевтикалық және медициналық салалар үшін өзекті (5%, 2027 жылы 10% -ға көшумен). Маңызды нақтылау: тіпті компанияда жалпы салық салуға жатпайтын бір ғана операция болса да, бөлек есеп жүйесі толық көлемде құрылуы тиіс. Екі есептеу әдісі: нені таңдау керек? Салық кодексінің 407-бабы салық төлеушіге екі тәсілдің арасында таңдауды ұсынады. Әрқайсысының өз артықшылықтары мен шектеулері бар. Пропорционалды бөлу әдісі Әдістің мәні: есепке алынатын ҚҚС сомасы есептеу жолымен — салынатын айналымдардың жалпы өткізу көлеміндегі үлесі ретінде анықталады. Қашан қолдану керек: нақты сатып алулардың қандай мақсаттарға жұмсалғанын дәл қадағалау мүмкін болмағанда; әртекті шығындар көп болғанда; салынбайтын операциялардың үлесі шамалы болғанда. Ерекшелігі: пропорция тоқсан сайын (немесе ай сайын) ағымдағы кезеңнің деректері негізінде есептеледі. Егер есеп саясатында өзгеше белгіленбесе, жыл қорытындысы бойынша түзету жүргізілмейді. Тікелей бөлек есеп әдісі Бұл тәсіл кіріс ҚҚС-тың әрбір сомасы қызметтің нақты түріне нақты байланыстырылатындай етіп есепті ұйымдастыруды талап етеді. Ол үшін барлық сатып алулар үш топқа бөлінеді: Салық салынатын шығындар — тек ҚҚС салынатын операцияларға арналған тауарлар, жұмыстар, қызметтер. Олар бойынша салық толығымен есепке алынады. Салынбайтын шығындар — тек салықтан босатылған немесе басқа ережелер бойынша салынатын қызметте пайдаланылатын ресурстар. Олар бойынша кіріс ҚҚС есепке алынбайды және шығындарға жатқызылады. Аралас шығындар — бірінші немесе екінші топқа бірмәнді түрде жатқызу мүмкін емес сатып алулар. Олар бойынша ҚҚС ҚР СК 409-бабы 2-тармағының 3-тармақшасында белгіленген ережелер бойынша бөлінеді. Маңызды: таңдалған әдіс есеп саясатында бекітіледі және күнтізбелік жыл ішінде өзгертілмейді. Аралас шығындармен жұмыс істеу алгоритмі Қосарлы мақсаттағы шығындар бойынша ҚҚС-ты бөлу үшін келесі тәртіп қолданылады: Кезеңдегі барлық аралас сатып алулар бойынша ҚҚС-тың жалпы сомасы жиналады. Салынатын айналымдардың (нөлдік мөлшерлемені қоса алғанда) жалпы өткізу көлеміндегі үлес салмағы есептеледі. Алынған коэффициент аралас шығындар бойынша ҚҚС-тың жалпы сомасына көбейтіледі — бұл есепке алуға болатын салықтың бөлігі. Қалған сома салық базасын азайтпайтын шығындарға есептен шығарылады. Есептеу мысалы: Аралас шығындар бойынша ҚҚС-тың жалпы сомасы — 1 000 000 теңге. Салынатын айналымдардың үлесі — 70%. Есепке алынады: 1 000 000 × 0,7 = 700 000 теңге. Есепке алынбайды: 300 000 теңге. Декларацияда бөлек есепті қалай көрсету керек? 300.00-нысан бөлек есеп әдістемесін егжей-тегжейлі ашуды көздемейді. Алайда, оны қолдану фактісі декларацияда тиісті белгіні қою арқылы бекітіледі. Есепті толтыру кезінде мыналарды көрсету қажет: 300.00.025 II В жолында — бөлек есеп кезінде есепке алуға рұқсат етілген ҚҚС сомасы; 300.00.026 II жолында — есепке алынбаған салық мөлшері. Бұл көрсеткіштер аналитикалық есеп деректері және таңдалған әдіске сәйкес орындалған есептеулер негізінде қалыптастырылады. 2026 жылы не өзгерді? Базалық мөлшерлеменің 16% -ға дейін өсуі дұрыс бөлудің маңыздылығын арттырады. Жүздеген миллион теңге айналымдар кезіндегі 10% қате миллиондық шығындарға немесе қосымша есептеулерге әкеп соғуы мүмкін. Жаңа тіркеу шегі — 10 000 АЕК (шамамен 43 млн теңге). Осы деңгейге жақындаған компаниялар өз айналымдарының құрылымын алдын ала бағалап, ҚҚС-қа ықтимал көшуге есеп жүйесін дайындауы керек. Оңайлатылған жүйе мен ҚҚС-ты біріктіруге тыйым. Егер арнайы режимдегі компанияның аралас айналымдары болса және ол ҚҚС төлеушісі болып қалғысы келсе, ол 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жалпы белгіленген режимге көшуге міндетті (хабарлама 1 наурызға дейін беріледі). Экспорттық операциялар әлі де 0% мөлшерлемемен салынады, бірақ салынатын айналымдардың жалпы көлемінде ескеріледі. Бұл пропорцияны есептеу үшін де, тіркеу шегін бақылау үшін де маңызды. Бақылауды күшейту. Бұзушылықтар анықталған кезде салық төлеушіге түзету үшін 30 күндік мерзіммен хабарлама жіберіледі. Есептен шығарудың орнына енді ЭШФ жазып беруді уақытша бұғаттау практикаланады. Типтік қателер және олардың салдары Қате 1: Салынбайтын операциялар болған кезде бөлек есептің болмауы. Салдары: салық органы мәлімделген барлық есепке алуды заңсыз деп танып, салық пен өсімпұлды қосымша есептеуі мүмкін. Қате 2: Аралас шығындарды дұрыс бөлмеу. Салдары: не төленетін салықтың төмендетілуі (қосымша есептеу тәуекелі), не сомаларды шығындарға негізсіз жатқызу (айналым қаражатының жоғалуы). Қате 3: Есеп әдісін жыл ішінде негізсіз өзгерту. Салдары: мұндай есептің нәтижелері жарамсыз деп танылуы мүмкін. Қате 4: Төмендетілген мөлшерлемелер бойынша операцияларды елемеу. Салдары: пропорцияны дұрыс есептемеу және салдарынан есепке алудағы қателер. Есепті баптау бойынша практикалық ұсынымдар Әдіснаманы құжаттық түрде бекітіңіз. Есеп саясаты мыналарды қамтуы тиіс: таңдалған бөлек есеп әдісінің сипаттамасы; пропорцияны есептеу тәртібі (кезеңділігі, формуласы); араласқа жатқызылатын шығындар тізбесі; құжаттандыру ережелері. Есеп жүйесінде аналитиканы баптаңыз. Бухгалтерлік бағдарлама мыналарға мүмкіндік беруі тиіс: шығындарды қызмет түрлеріне қатысты белгісі бойынша топтастыруға; бөлу есебін автоматтандыруға; тексеру үшін регистрлер қалыптастыруға. Жеңілдікті мөлшерлемелерді қолданудың дұрыстығын бақылаңыз. 5% мөлшерлемемен салынатын операциялар бойынша бірінші күннен бастап бөлек есеп жүргізіңіз. Оларды жалпы мөлшерлеме бойынша айналымдармен араластырмаңыз. Есептеулерге тұрақты аудит жүргізіңіз. Тоқсан сайын мыналарды тексеріңіз: нақты бөлудің бекітілген әдістемеге сәйкестігін; салынатын айналымдар үлесін анықтаудың дұрыстығын; шығындарды араласқа жатқызудың негізділігін. Салықтық салдарларды жоспарлаңыз. Бизнес құрылымы өзгерген кезде (қызметтің жаңа түрлері пайда болғанда, экспорт өскенде) бұл ҚҚС бөлуге қалай әсер ететінін алдын ала бағалаңыз. Қорытынды тұжырымдар 2026 жылы ҚҚС бойынша бөлек есеп — бұл кодекстің жай ғана талабы емес, салық жүктемесін басқару құралы. Сауатты ұйымдастыру кезінде ол мыналарға мүмкіндік береді: кірісҚҚС-тыңжоғалуынзаңдытүрдеазайтуға; тексерулер кезінде талаптардан аулақ болуға; салық төлеушіге де, бақылаушыларға да түсінікті ашық есеп жүйесін құруға. Табыстың негізгі шарттары: нақты әдіснама, бапталған аналитика және тұрақты бақылау. Онсыз тіпті шамалы қателер елеулі қаржылық шығындарға әкеп соғуы мүмкін.

ҚҚС қалпына келтіру
ҚҚС қалпына келтіру — бұл салықты есепке алуға (есепке алуға қабылдауға) қатысты айналымдағы процесс. Егер ТМҚ немесе НҚ сатып алу кезінде сіз ҚҚС-ты есепке алсаңыз (бюджет алдындағы міндеттемелеріңізді азайтсаңыз), бірақ кейіннен бұл құндылықтар ҚҚС салынбайтын операцияларда пайдаланыла бастаса немесе олар өткізуге байланысты емес себептермен шығып қалса, бұрын есепке алынған салықты бюджетке «қайтару» міндеті туындайды. Бұл механизм ҚР Салық кодексінде бекітілген және салықтың бейтараптығын сақтау мақсатын көздейді: ҚҚС сайып келгенде не есепке алынуы, не шығындарға жатқызылуы тиіс, бірақ екеуі бірдей бола алмайды.

Процедураның мәні: салықты бюджетке қайтару
ҚҚС қалпына келтіру дегеніміз — бұрын заңды түрде есепке алынған салық сомасының есепке алынатын ҚҚС құрамынан алынып тасталуы және бюджетке төленуге жататындығы. Іс жүзінде сіз есепке алу бойынша бұрын жасалған проводканы сторнирлейсіз. Бұл қажет, себебі активті одан әрі пайдалану салынатын айналымның туындауына әкеп соқпайды, демек, есепке алу құқығы жоғалады.
ҚҚС қалпына келтірудің негізгі жағдайлары
Салық кодексінің нормаларына сүйене отырып, екі негізгі жағдайды бөліп көрсетейік:
1. Тауарлы-материалдық қорларды (ТМҚ) есептен шығару. Бұл түгендеу қорытындысы бойынша ең жиі кездесетін жағдай.
- Себебі: ТМҚ айналымнан өткізу нәтижесінде емес (ол ҚҚС салынады немесе одан босатылады), бірақ бүліну, ұрлану, жетіспеушілік, жарамдылық мерзімінің өтуі, моральдық тозу немесе форс-мажор салдарынан шығып қалады.
- Әрекет: Егер осы ТМҚ-ны сатып алу кезінде ҚҚС есепке алынған болса, онда оларды есептен шығару кезінде бұл салықты қалпына келтіру қажет. Ерекшелік — табиғи азаю нормалары шегінде есептен шығару, сондай-ақ төтенше жағдайлар салдарынан (құжаттық расталған) есептен шығару, мұнда тәртіптің ерекшеліктері болуы мүмкін.
2. ТМҚ немесе негізгі құралдарды салынбайтын операцияларға беру.- Себебі: Бастапқыда салынатын қызметте пайдалану үшін сатып алынған активтер (мысалы, сатылуы 16% немесе 0% мөлшерлемемен ҚҚС салынатын өнім өндіру үшін) салықтан босатылған операцияларда пайдаланыла бастайды. Салынбайтын операцияларға, мысалы, мыналар жатады:

• ҚҚС-тан босатылған тауарларды/қызметтерді өткізу (медициналық қызметтер, кейбір қаржылық қызметтер және т.б.);
• мүлікті жарғылық капиталға салым ретінде беру;
• егер мұндай операциялар салынатын айналым деп танылмаса, тауарларды меншікті өндірістік емес қажеттіліктерге пайдалану (мысалы, тегін тарату, өкілдік мақсаттарда).

- Әрекет: Осындай беру күніне (немесе салынбайтын операцияларда пайдалана бастаған күні) бұрын есепке алынған ҚҚС қалпына келтірілуге жатады.

Бухгалтерлік есепте көрсету
Бухгалтерлік есепте ҚҚС қалпына келтіру, әдетте, кері проводкамен немесе салық сомасын шығындарды есепке алудың тиісті шоттарына немесе басқа шығыстарға жатқызу арқылы рәсімделеді.

Жағдай	Өткізбе	Түсіндірме
ТМҚ-ны есептен шығару (жетіспеушілік, бүліну)	Дебет 7470 «Өзге залалдар» шоты — Кредит 1420 «Өтеуге жататын қосылған құн салығы» (немесе 3130 «ҚҚС») шоты	ҚҚС сомасы компанияның залалдарына жатқызылады.
ТМҚ-ны табиғи азаю нормалары шегінде есептен шығару	Дебет 7010 «Өткізілген өнімнің және көрсетілген қызметтердің өзіндік құны» (немесе 7210, 8310) шоты — Кредит 1420/3130 шоты	Қалпына келтірілген ҚҚС өзіндік құнды немесе кезең шығыстарын арттырады.
ТМҚ/НҚ-ны салынбайтын операцияларға беру	Дебет 7210 «Әкімшілік шығыстар», 7410 «Активтердің шығуы бойынша шығыстар» және т.б. шоттар — Кредит 1420/3130 шоты	Дебет шоты пайдалану бағытына байланысты (басқару қажеттіліктері, шығу және т.б.).

Салық есептілігінде көрсету (300.00-нысан)
ҚҚС қалпына келтіру рәсімі қосылған құн салығы бойынша декларацияда (300.00-нысан) бекітіледі.

1. Соманы көрсету: Қалпына келтірілген ҚҚС сомасы есепке алынатын ҚҚС сомасын түзетуге арналған жолда көрсетіледі. Іс жүзінде ол кезең қорытындысы бойынша сіз есепке алатын ҚҚС-тың жалпы сомасын азайтады.
2. Қалпына келтіру мерзімдері: Қалпына келтіру оқиға болған (есептен шығару, салынбайтын операцияларға беру) сол салық кезеңінде жүргізіледі..

2026 жылдың негізгі нюансы: контрагенттер үшін жауапкершілік
ҚҚС қалпына келтіру және жалпы салықпен жұмыс істеу контекстінде 2026 жылдың жаңа шындықтарын ескеру өте маңызды. Жаңа Салық кодексінің (166-бап) күшіне енуімен ҚҚС-ты есепке алу және қайтару құқығы енді жеткізушілердің бүкіл тізбегінің адалдығына тікелей байланысты. Егер сіздің жеткізушіңізде немесе оның контрагенттерінде проблемалар туындаса (берешек, қарсы тексеруге жауап бермеу, қылмыстық іс қозғау, ЭШФ бұғаттау), бұл ҚҚС қайтарудан бас тартуға немесе есепке алуды заңсыз деп тануға негіз болуы мүмкін.

Бұл қалпына келтіру контекстінде неге әкеп соғады?
Егер сіз проблемалы жеткізушіден сатып алынған ТМҚ-ны есептен шығару кезінде ҚҚС қалпына келтірмесеңіз, салық тексеруі:

1. Сіздің ҚҚС-ты негізсіз қалпына келтірмегеніңізді мойындауы мүмкін.
2. Салықты, өсімпұлды және айыппұлды қосымша есептеуі мүмкін.
3. Бүкіл жеткізу тізбегінде тәуекелдердің бар екеніне сілтеме жасап, басқа ҚҚС-ты (мысалы, экспорттық) қайтарудан бас тартуы мүмкін.

Қорытынды
ҚҚС қалпына келтіру — бұл ТМҚ шығып қалғанда немесе олардың мақсатты пайдалануы өзгерген кездегі міндетті процедура. Оның мәні — қосарланған пайданы болдырмау және салықтық есепті активтердің нақты пайдаланылуына сәйкес келтіру.

• ТМҚ-ны есептен шығару кезінде: Егер ҚҚС есепке алынған болса, оны қалпына келтіріп, шығыстарға/залалдарға жатқызыңыз. Ерекшелік — құжаттық расталған табиғи азаю нормалары.
• Салынбайтын операцияларға беру кезінде: ҚҚС-ты беру күніне қалпына келтіріңіз.
• Құжаттандыру: Әрқашан есептен шығару актілері, басшының бұйрықтары, МЖТ түсіндірме жазбалары болсын. Бұл сізді салық тексеруі кезінде қорғайды.
• Салық есептілігі: Қалпына келтірілген сомаларды оқиға болған кезеңнің ҚҚС декларациясында (300.00-нысан) көрсетіңіз.
• 2026 жылғы контекст: Салық органдары енді тәуекелдерді бүкіл жеткізу тізбегі бойынша бағалайтынын ескеріңіз. ҚҚС-ты дұрыс және уақтылы қалпына келтіру — сіздің салықтық қауіпсіздігіңіздің элементі.

Егер сізде нақты жағдай бойынша күмән туындаса (мысалы, форс-мажорға байланысты есептен шығару немесе НҚ-ны ҚҚС-тан босатылған жалдауға беру), кәсіби салық кеңесшісімен кеңескен дұрыс. Егжей-тегжейлерін анықтауға көмектесуге дайынмын!

ЭШФ (электрондық шот-фактура) — бұл ҚҚС есепке алу үшін пайдаланылатын қарапайым қағаз шот-фактураның цифрлық аналогы. Қазақстанда бұл мәміле фактісін және сатушы сатып алушыға көрсеткен салық сомасын растайтын ресми салық құжаты.

• Заңды күші. ЭШФ қағаз құжатпен бірдей заңды күшке ие. Түпнұсқа болып мемлекеттік ақпараттық жүйеде сақталатын электрондық файл саналады, оның қағаз көшірмесі емес.
• Міндетті деректемелер. Құжат бекітілген нысан бойынша толтырылады және қағаз нұсқасы сияқты барлық деректерді қамтиды: тараптардың атаулары, олардың деректемелері, тауарлар немесе қызметтер тізбесі, құны және ҚҚС сомасы.
• Электрондық қолтаңба. ЭШФ міндетті түрде жеткізушінің уәкілетті тұлғасының ЭЦҚ-мен (электрондық цифрлық қолтаңбамен) куәландырылады. Қолтаңбасыз құжат жарамсыз.
• Жүйеде тіркелу. Құжат арнайы портал — электрондық шот-фактуралар ақпараттық жүйесі (ЭШФ АЖ) арқылы жазылады. Тексеруден кейін жүйе оған бірегей тіркеу нөмірін береді және содан кейін ғана құжат ресімделген болып есептеледі.

Кім ЭШФ жазып беруге міндетті?
Заң бойынша электрондық шот-фактураларды жазып беруге мыналар міндетті:

• ҚҚС төлеушілері;
• импортталған тауарларды сататын компаниялар;
• сомасы 1000 АЕК-тен асатын мәмілелердің қатысушылары;
• салық төлеушілердің кейбір басқа санаттары.

ЭШФ түрлері
Кәдімгі шот-фактурадан басқа, жүйе мыналарды жазып беруге мүмкіндік береді:

• түзетілген — бұрын жазылған құжаттағы деректерді өзгерту немесе толықтыру қажет болғанда;
• қосымша — егер айналым сомасын түзету қажет болса.

Бұл не үшін қажет?
ЭШФ-ның басты функциясы — сатып алушыға ҚҚС-ты есепке алуға негіз беру. Ал бизнес үшін бұл ыңғайлы: құжаттар қашықтыққа қарамастан лезде жеткізіледі, жүйемен автоматты тексерудің арқасында қателер тәуекелі аз және қағаз тауларын сақтаудың қажеті жоқ.

---

Өткізіп алуға болмайтын мерзімдер

Барлығына он бес күн.
Әдепкі бойынша, заң сізге шот-фактураны жазып беру үшін айналым жасалған күннен бастап он бес күнтізбелік күн береді. Бір күн артық емес. Бұл қарапайым компания жасайтын операциялардың тоқсан пайызына қатысты.
Кейбіреулер соңғы минутқа дейін созуға болады деп ойлайды. Тәжірибеде кешіктіретіндер ерте ме, кеш пе мерзімдерді өткізіп алады, себебі әрқашан шұғыл нәрсе табылады — қызметкер ауырып қалды, сервер істен шықты, директор кетіп қалды. Жалғыз жұмыс істейтін әдіс: компания ішінде ЭШФ жазып беруге бес жұмыс күні лимитін белгілеу. Сонда сізде форс-мажорлар үшін бір жарым аптаға жуық қор қалады.
Бизнестің жекелеген санаттарына шот-фактураларды айына бір рет, кезең қорытындысы бойынша жазып беруге рұқсат етіледі. Онда соңғы мерзім — келесі айдың жиырмасыншы күні. Бірақ бұл бәріне емес. Босаңсымас бұрын, сіздің компанияңыздың ерекшелікке ілінетініне көз жеткізіңіз.

Бейрезидентке бес күн
Бөлек әңгіме — шетелдіктермен операциялар. Егер бейрезидент сізге қызмет көрсетсе немесе өткізу орны Қазақстан деп танылатын жұмысты орындаса, сіз өз атыңызға ЭШФ жазып беруге міндеттісіз. Және мұны ҚҚС-ты бюджетке төлегеннен кейін бес күнтізбелік күн ішінде жасау керек.
Маңызды нюанс: алдымен төлем, содан кейін құжат. Керісінше емес. Егер сіз салықты төлемей тұрып шот-фактураны жазып берсеңіз, тәртіпті бұздыңыз деп санаңыз. Формальды түрде құжат оның болуына негіз пайда болғанға дейін пайда болды.
Төлемді тірі ақшамен де, артық төлемді есепке алу арқылы да жүргізуге болады. Екінші жағдайда бес күндік мерзім салық органы есепке алуды жүргізген сәттен бастап есептеле бастайды. Сіз өтініш жазған күннен емес, лауазымды тұлғалар түймені басқан күннен бастап.

Жеткізушіні қозғауға он бес күн
Бұрын сатып алушының жеткізушіден шот-фактураны талап етуге алты ай уақыты болды. Енді — айналым күнінен кейін небәрі он бес күнтізбелік күн. Өткізіп алдыңыз — талап ету құқығынан айырылдыңыз деп санаңыз.
Осы аралықта талап алған жеткізуші құжатты айналым күнінен кейін отыз күннен кешіктірмей жазып беруге міндетті. Егер жеткізуші кешіктірсе — бұл сіздің проблемаңыз. Келісімшарттарда енді ЭШФ жазып беруді кешіктірген тараптың екінші тарапқа барлық салықтық шығындарды өтейтінін міндетті түрде жазу керек. Әйтпесе есепке алусыз да, ақшасыз да қаласыз.

Салық органына жауап беруге он жұмыс күні
Егер салыстырмалы бақылау бойынша хабарлама келсе, сізде он жұмыс күні бар. Күнтізбелік емес, нақты жұмыс күні. Не сіз бәрінің таза екенін дәлелдейсіз, не күмәнді шот-фактураларды кері қайтарасыз. Үшінші жол жоқ.

Хабарламаларды елемейтіндер тез арада ЭШФ жазып беру мүмкіндігінен және банктік шоттарға қол жеткізуден айырылады. Бұғаттау автоматты түрде, қосымша ескертусіз жүреді.

---

Сатып алушының растауы — енді міндетті

Егер сатып алушы ҚҚС төлеушісі болса
Биылдан бастап түзетілген, қосымша және кері қайтарылған шот-фактуралар сатып алушы оларды растағаннан кейін ғана ресімделді деп есептеледі. Жүйе енді жеткізушінің біржақты әрекеттерін қабылдамайды.
Сатып алушының он күнтізбелік күні бар: не «растау», не «қабылдамау» түймесін басу. Егер сатып алушы барлық он күн бойы үндемесе — құқықтық белгісіздік туындайды. Салық органы тексеру кезінде құжат келісілмеген деп есептеп, есепке алуды алып тастауы мүмкін.
Сондықтан келісімшарттарда енді былай жазу керек: сатып алушы кіріс ЭШФ-ны күн сайын тексеруге және үш жұмыс күні ішінде әрекет етуге міндетті. Әйтпесе залалдар сатып алушының есебінен.

Егер сатып алушы ҚҚС төлеушісі болмаса
Мұндай субъектілер үшін механизм қарапайым. Егер олар он күн ішінде құжатты қабылдамаса, ол автоматты түрде расталды деп есептеледі. Ештеңе істеудің қажеті жоқ.
Бірақ тәжіриде автопилотқа сенбеген дұрыс. Контрагентті жүйеге қалай кіруге және құжаттарды тексеруге үйретудің арзан бағасы болашақта проблемалардың болмауымен ақталады.
Компания ішінде не істеу керек?
Кіріс растауларды өткізіп алмау үшін үш нәрсені істеу керек:

• күн сайын кіріс ЭШФ бөлімін қарайтын нақты адамды тағайындау;
• регламентте кіріс құжатқа реакция үш жұмыс күні ішінде болуы керек деп жазу;
• әрбір жаңа түсім туралы поштаға немесе мессенджерге хабарландырулар орнату.

Қарабайыр естілуі мүмкін, бірақ дәл осы ұсақ-түйектерде адамдар ең жиі қателеседі

---

Биометрия — үш рет және боссыз

Қашан өту керек?
Биометриялық сәйкестендіру екі жағдайда талап етіледі: жүйеде алғашқы тіркелу кезінде және егер салық төлеуші тәуекел тобына түскен болса, ЭШФ-ға қол қою кезінде.

Неше рет өту керек?
Барлығы үш сәтті өту. Үшіншіден кейін жүйе жасыл шам береді және биометриясыз шот-фактураларды жазып беруге болады.
Үш реттік лимит — бұл сыйлық. Бірақ егер сіз үш өтуді пайдаланып болып, әлі де күн сайын биометриядан өтіп жатсаңыз, не ережелерден хабарыңыз жоқ, не баптауларыңызда проблема бар деген сөз.

Білу керек мәртебелер
Жүйеде құжаттардың жаңа мәртебелері пайда болды:

• «биометрияны күтуде» — құжат жауапты тұлға өзін растағанша ілулі тұр;
• «биометрия уақытында өткізілмеді» — сіз кешіктіңіз, құжат кетпеді;
• «биометрияның болмауына байланысты жойылды» — жүйе құжатты жай ғана тастады, енді ол жоқ.

Егер соңғы мәртебені көрсеңіз, құжатты қайтадан жасаңыз. Түзетуге ештеңе қалмады.

Адаспау үшін не істеу керек?

• қызметкерлердің қайсысында қолданыстағы ЭЦҚ бар екенін тексеріңіз;
• биометрия қалай өтетінін және ол не үшін қажет екенін барлығына түсіндіріңіз;
• әрбір қызметкердің процедурадан неше рет өткенін есептеңіз;
• лимитке бір өту қалғанда, тұйыққа тірелмеу үшін ірі құжаттардың жазылуын жоспарлаңыз.

---

Бейрезиденттер — мәңгілік бас ауруы

Шетелдікке құжатты қалай жазу керек?
Шетелдіктен қызмет сатып аласыз, өткізу орны — Қазақстан. Сіз өз атыңызға ЭШФ жазып беруге міндеттісіз. Жеткізуші бағанында бейрезиденттің деректемелерін, алушы бағанында өзіңіздікін жазасыз.
Жүйеде құжаттың бейрезиденттен сатып алуға байланысты жазылып жатқаны туралы белгіні міндетті түрде қою керек. Бұл белгісіз салық органы сіз жай ғана қателесті деп есептеп, есепке алудан бас тартуы мүмкін.

Басты ереже
Алдымен ҚҚС төлейсіз, содан кейін ЭШФ жазасыз. Төлеген сәттен бастап бес күн.
Төлем — бұл не ақша аудару, не артық төлемді есепке алу. Екінші жағдайда төлем күні салық органы есепке алуды жүргізген күн болып саналады. Сіздің өтініш берген күніңіз емес, олардың қолы жеткен күн.
Қателер үшін не қауіп төнеді?

• салық төленбеді — айыппұл;
• кеш төледіңіз — айыппұл;
• ЭШФ төлемнен бұрын жазылды — тәртіп бұзу, есепке алуды мойындамауы мүмкін;
• деректемелерді қате толтырдыңыз — қайта жасаңыз, уақыт жоғалтасыз, жүйкеңіз жұқарады.

---

Бақылау — сізді қадағалайды

Е-Тамга
Бұл сіздің балансыңызды есептейтін жаңа сервис. Егер сіз тәуекел тобында болсаңыз, ЭШФ тек расталған шығыстар шегінде ғана жазылады.
Баланс МКК қазынашылық шотына ақша салу арқылы толтырылады. Бұл ретте аванстық салық есептелмейді — бұл плюс. Балансты тек жеткізушілер ғана емес, олардың сатып алушылары да толтыра алады.
Бақылау он екі айға созылады. Егер ертерек шыққыңыз келсе, алты айдан кейін екі шарт орындалған жағдайда өтінім беруге болады: әр ай сайын тұрақты түрде балансты толтырып отырдыңыз және сіздің ЭШФ-ңызда көрсетілген ҚҚС сомасының кемінде жартысын жұмсадыңыз.

Салыстырмалы бақылау
Мұнда ауамен сауда жасайтындарды іздейді. Егер салық органы сізден күдікті операциялар тапса, хабарлама келеді. Он жұмыс күні — не түсініктеме, не құжаттарды кері қайтару.
Үлгермедіңіз — ЭШФ жазып беру бұғатталады, шоттар тоңазытылады. Бұл жағдайдан шығу ұзақ және қымбат, сондықтан жеткізбеген дұрыс.
Айыппұлдар
Жылдағы бірінші бұзушылық — ескерту. Екінші — айыппұл. Мөлшері сіздің кім екеніңізге байланысты: ірі бизнес, орташа немесе шағын.

---

Мерзімдерді бұзбау үшін жүйені қалай құру керек?

Ішкі регламент
Алып, қағазға жазыңыз:

• шаруашылық операцияларға жауапты қызметкерлер бастапқы құжаттарды бухгалтерияға ең көбі үш жұмыс күні ішінде береді;
• бухгалтерия құжаттарды алған сәттен бастап ең көбі бес жұмыс күні ішінде ЭШФ жазып береді;
• кіріс ЭШФ-ға жауапты адам оларды күн сайын тексеріп, үш күн ішінде растайды;
• егер салық органынан хабарлама келсе, сол күні басшыға баяндайды.

Қағазсыз сіз ешкім емессіз. Регламент болғанда, адамдардан сұрауға болады. Регламент болмаса, әркім өзіне ыңғайлы істейді, ал ақыр соңында директор жауап береді.

Автоматтандыру
1С-ті ЭШФ АЖ-мен интеграциялауды баптаңыз. Бұл қиын емес және қымбат емес, бірақ береді:

• шот-фактураларды автоматты қалыптастыру;
• мәртебелерді нақты уақыт режимінде қадағалау;
• мерзімдердің жақындағаны туралы хабарландырулар;
• бір типті операциялар бойынша топтық жазып беру.

Қол жұмысы уақытты өлтіреді және қателерді көбейтеді. Автоматтандыру бірнеше айда ақталады.

Күнтізбе
Қабырғаға іліңіз немесе телефонда күндер тізімін ұстаңыз:

• 5, 10, 15 число каждого месяца — проверка НДС за нерезидентов;
• 15 число — сверка всех операций прошлого месяца;
• каждую пятницу — просмотр входящих ЭСФ за неделю.

Когда даты перед глазами, меньше шансов что-то пропустить.

Техникалық ақаулар
Егер жүйе құласа және бұл МКК растаса, қағаз шот-фактураларды жазып беруге болады. Кейін, жүйе қалпына келгенде, оларды электронды түрде тіркеуге он бес күніңіз болады. Айыппұлдар бұл жағдайда қауіп төндірмейді.
Ең бастысы — кейін тіркеуді ұмытпау. Әйтпесе қағаз қағаз күйінде қалады, салық органы оны көрмейді.

---

Барлығы жасайтын қателіктер

Сатып алушыдан растама жоқ

• Түзетілген ЭШФ жазып бердіңіз де, тынышталдыңыз. Ал сатып алушы ұмытып кеткендіктен, байқамағандықтан немесе оның қызметкері жұмыстан кеткендіктен растамады. Бір айдан кейін салық органы — құжат жоқ дейді.
• Шешімі: түзетуді жазбас бұрын сатып алушыға қоңырау шалып, растайтыны туралы келісіңіз. Келісімшартта үш күн ішінде растау міндетін жазыңыз.

Хабарламаларға үнсіздік

• Салық органынан хат келді, үстелге салып қойдыңыз, кейін қарармыз деп ойладыңыз. Он күннен кейін шоттар бұғатталды.
• Шешімі: хабарламаларды күн сайын тексеретін адамды тағайындаңыз. Егер бірдеңе келсе, дереу басшыға баяндайды. Кейін үлгермеуіңіз мүмкін.

Бейрезиденттің деректемелеріндегі қателер

• ЕАЭО фирмалары үшін БСН міндетті. Алыс шетел фирмалары үшін — жоқ. Шатастырып алдыңыз — тіркеуден бас тарту алдыңыз.
• Шешімі: әр ел үшін толтыру үлгілері бар жадынама жасаңыз. Қызметкердің үстелінің үстіне іліңіз.

---

Қысқаша бастысы
2026 жылы айыппұл төлемеу және жүйкені тоздырмау үшін бес нәрсені істеу керек:

• мерзімдерді сақтау: қарапайым операцияларға он бес күн, бейрезиденттерге бес күн;
• сатып алушыларды түзетілген ЭШФ-ны растауға мәжбүрлеу;
• биометрияны қадағалап, үш өтуден шықпау;
• салық органының хабарламаларын күн сайын тексеру;
• автоматтандыруға болатынның бәрін автоматтандыру.

Қалғанының бәрі — салдары. Егер осы бес тармақ жұмыс істесе, ЭШФ-мен проблемалар болмайды. Егер бір тармақ ілініп тұрса — жағымсыздықтар күтіңіз.

Жаңа ережелер бойынша әрекет етуге міндетті кім?
2026 жылғы редакциядағы Салық кодексінің 454-бабы қазақстандық ҚҚС төлеушілеріне шетелдік серіктестермен жұмыс істеу кезінде қосымша функция белгілейді.

Норманы қолданудың міндетті шарттары:

• Операция өтемақылық сипатта (төлем бар)
• Өткізу орны – ҚР аумағы
• Қызмет/жұмыс ҚҚС салуға жатады

Төлеушілер санаттары:

Топ	Бейрезидент үшін ЭШФ бойынша міндет	Түсініктеме
ҚҚС төлеушілері (жалпы режим)	Шарттар сақталғанда туындайды	Негізгі санат
ҚҚС төлеушілері (АСР)	Туындамайды	Тек тауарларды импорттау кезінде
ҚҚС төлемейтіндер	Туындамайды	Мәртебеге қарамастан
Жеке тұлғалар	Туындамайды	Жеке тұтыну

---

Ерекшеліктердіңтолықтізбесі
ЗаңнамабейрезидентүшінЭШФресімдеуталапетілмейтінжағдайлардыңкеңспектрінкөздейді.

Алушының мәртебесі бойынша ерекшеліктер

• ҚҚСжоқұйымдар – ҚҚСбойыншаесептетұрмайтынкомпанияларменЖК
• Жекетұлғалар – кәсіпкерліккебайланыстыемесқажеттіліктерүшінқызметтерсатыпалу

Операция сипаты бойынша ерекшеліктер

• Босатылған айналымдар – ҚР СК 474-бабының тізбесіндегі қызметтер
• Шетелдік өткізу орны – қызмет Қазақстаннан тыс жерде көрсетілді деп есептеледі
• Өтеусіздік – қарсы ұсыныстың болмауы

Техникалық және арнайы ерекшеліктер

• Кедендік интеграция – қызметтер импорт құнына қосылған, ҚҚС әкелу кезінде төленген
• Астана Хаб – алушының тиісті мәртебесі бар
• Бейрезиденттің ішкі айналымдары – қызметтерді шетелдік компанияның қазақстандық бөлімшесі көрсеткен (ҚР СК 452-бабы)
• Электрондық коммерция – ҚР СК 21-бөлімі бойынша электрондық нысандағы қызметтер

---

Процесс механизмі: құжат айналымының инверсиясы

Жаңа тәртіптің түбегейлі айырмашылығы – үйреншікті «жеткізуші-сатып алушы» схемасындағы рөлдердің ауысуы.

Дәстүрлі схема: Жеткізуші (сатушы) → ЭШФ жазады → Сатып алушы (алушы)

Жаңа шындық: Қызмет алушы → жеткізуші-бейрезиденттің атынан ЭШФ жасайды → өзінің ЭЦҚ-мен қол қояды

Толтыру алгоритмі:

ЭШФ бөлімі	Не көрсетіледі
«Жеткізуші» бөлімі	Шетелдік контрагенттің деректемелері
«Алушы» бөлімі	Өзінің деректемелері
Қолтаңба	Қызмет алушының ЭЦҚ

Маңызды нюанс: әрекеттер тізбегі қатаң регламенттелген – алдымен ҚҚС төлеу, содан кейін құжатты ресімдеу.

---

Уақыт параметрлері: төлемге байланыстыру
Мерзім айналым жасалған күннен бастап есептелетін стандартты тәртіптен айырмашылығы, бейрезидент үшін жазылатын ЭШФ-ға арнайы ереже қолданылады.
Ресімдеу кезеңі: ҚҚС бюджетке төленген күннен бастап және осындай төлем күнінен кейінгі 5 (бес) күнтізбелік күннен кешіктірілмей.
Алушының жауапкершілігі: Құжатты ресімдеу кезінде алушы өз бетінше анықтайды:

• айналымның шамасын (салық базасын);
• айналым жасалған күнді;
• ҚҚС-ты есепке алу сәтін.

---

Айналым жасалған күнді анықтау
Бұл күнді дұрыс белгілеу кейінгі бүкіл тізбек үшін өте маңызды.
Базалық ереже: Айналым күні деп екі күннің ең ертесі танылады:

• Төлем күні – бейрезидентке қаражат аударған күн (толық немесе ішінара)
• Актіге қол қою күні – қызметтердің көрсетілген фактісін құжаттық растау күні

Мысалдар: А жағдайы: Актіге 10 наурызда қол қойылды, төлем 25 наурызда жүргізілді.
Айналым күні = 10 наурыз (ертерек күн)

Б жағдайы: Алдын ала төлем 5 сәуірде аударылды, актіге 20 сәуірде қол қойылды.
Айналым күні = 5 сәуір (ертерек күн)

Ерекше жағдай – өзара байланысты тұлғалар: Егер бейрезидент аффилиирленген тұлға болса (бас ұйым, бас компания), айналым күні деп операцияның алушының бухгалтерлік есебінде көрсетілген күні танылады.

---

Салық базасын есептеу әдістемесі
Салынатын айналымның мөлшері келесі алгоритм бойынша анықталады.

1-қадам. Базаны анықтау
Негізге бастапқы құжаттарда бекітілген жұмыстардың/қызметтердің шарттық құны алынады:

• келісімшарт (шарт);
• инвойс (шот);
• орындалған жұмыстар актісі;
• құнды растайтын өзге де құжаттар.

2-қадам. Валюталық қайта есептеу
Егер құн шетел валютасында көрсетілген болса:

• ҚР Ұлттық Банкінің ресми бағамы қолданылады
• Бағам айналым жасалған күнге (5-бөлімде анықталған) алынады
• Алынған сома белгіленген ережелер бойынша теңгеге дейін дөңгелектенеді

3-қадам. Қосымша шығыстарды қосу
Егер шартта өзгеше көзделмесе, қызметті алуға байланысты барлық шығыстар (көлік шығыстары, сақтандыру, агенттік комиссиялар және т.б.) салынатын айналымға қосылады.

---

ҚҚС-ты есепке алу шарттары
Салықты есепке алуға жатқызу құқығы үш міндетті шарт сақталғанда туындайды (ҚР СК 454-бабының 2-тармағы).

1-шарт. Бюджетке нақты төлеу
✓ Бейрезидент үшін есептелген ҚҚС бюджетке нақты аударылуы тиіс
✓ Растау – банктің орындалғаны туралы белгісі бар төлем тапсырмасы
✓ Төлем күні бекітіледі және ЭШФ ресімдеу мерзімдеріне әсер етеді

2-шарт. ЭШФ-ны жүйеде тіркеу
Құжат толық циклден өтуі тиіс:

• ЭШФ АЖ-да жасалуы;
• алушының ЭЦҚ-мен қол қойылуы;
• тіркелуі (тіркеу нөмірі алынуы).

3-шарт. Ресімдеу мерзімін сақтау
ЭШФ салық төленгеннен кейін 5 күнтізбелік күннен кешіктірілмей жазылуы тиіс.
Есепке алу сәті: Барлық шарттар орындалғанда, ҚҚС айналым жасалған күннен ерте емес уақытта есепке алынады.

Есепке алу шарттарының кестесі:

Шарт	Орындалу критерийі	Сақтамаудың салдары
Бюджетке төлеу	Төлем құжатының болуы	Есепке алу мүмкін емес
ЭШФ тіркеу	Тіркеу нөмірінің болуы	Есепке алу мүмкін емес
Ресімдеу мерзімі	≤ төлемнен кейін 5 күн	Есепке алу күнінің ауысуы

---

Мерзімдер бойынша практикалық чек-парақ
Барлық маңызды күндерді бірыңғай кестеде ұсынайық.

Негізгі күндер кестесі

Параметр	Мәні	Қалай анықтауға болады
Айналым күні (АК)	Төлем немесе акт күндерінің ертесі	Құжаттарды салыстыру
ҚҚС төлеу мерзімі	АК айынан кейінгі айдың 25-іне дейін	Күнтізбе
ЭШФ жазу кезеңінің басы	ҚҚС төлеген күн	Төлем тапсырмасының күні
ЭШФ жазу кезеңінің соңы	Төлемнен кейін 5 күнтізбелік күн	Төлем күні + 5 күн
ҚҚС есепке алу күні	АК (жазу мерзімі сақталғанда)	1-бағанды қараңыз

Есептеумысалы:
Бастапқы деректер:

• Актіге қол қойылды: 5 наурыз
• Бейрезидентке төлем: 15 наурыз
• ҚҚС бюджетке төлеу: 20 наурыз

Есептеу:

1. Айналым күні = 5 наурыз (ертерек күн)
2. ҚҚС төлеу мерзімі сақталды (25 сәуірге дейін)
3. ЭШФ жазу кезеңі: 20-25 наурыз (5 күн)
4. 22 наурызда жазылғанда: ҚҚС есепке алу күні = 5 наурыз

---

Қорытынды: кезең-кезеңімен әрекет алгоритмі
Талаптардың сақталуына және есепке алу құқығын сақтауға кепілдік беру үшін қарапайым тізбекті ұстаныңыз:
1-қадам. Бейрезиденттен құжаттарды алған кезде айналым күнін анықтаңыз (төлем немесе акт күндерінің ертесі)
2-қадам. Осы күнгі бағам бойынша ҚҚС есептеңіз
3-қадам. Салықты бюджетке төлеңіз (келесі айдың 25-іне дейін)
4-қадам. Төлемнен кейін 5 күнтізбелік күн ішінде ЭШФ АЖ-да ЭШФ қалыптастырып, мыналарды көрсетіңіз:

• жеткізушіде – бейрезиденттің деректері;
• алушыда – өз деректеріңіз

5-қадам. Құжатқа өз ЭЦҚ-ңызбен қол қойып, тіркеу нөмірінің алынғанына көз жеткізіңіз
6-қадам. ҚҚС есепке алу күнін (айналым күнін) есепте бекітіңіз 

Тауарларды жолдама құжаттар (ТЖҚ) арқылы қадағалау жүйесі қазақстандық бизнес үшін не есептің ашықтығын қамтамасыз ететін, не күрделі проблемалар туғызатын құралға айналды. Құжаттағы қате бүгінде тиісті санкциялармен салықтық құқық бұзушылыққа теңестіріледі. Жұмыс механизмін, мерзімдерді, айыппұлдарды және практикалық лайфхактарды егжей-тегжейлі қарастырайық.

---

 ТЖҚ эволюциясы: 2023 жылдан кейін не өзгерді?
Жақында ғана міндетті түрде ТЖҚ ресімделуге жататын тауарлардың тізбесі айтарлықтай кеңірек еді. Алайда ҚР Қаржы министрінің 2023 жылғы 15 наурыздағы № 278 бұйрығы түбегейлі өзгерістер енгізді.

Өзекті міндетті жағдайлар тізбесі
Бүгінде ТЖҚ тек шектеулі жағдайларда ғана ресімделуі керек.

• Акцизделетін өнім — бұл бірінші және ең қатаң бақыланатын санат. Бұған алкоголь және темекі өнімдері, мұнай өнімдері мен биожанармай жатады. Бұл топ үшін ең қатаң талап қолданылады: ЭШФ АЖ-дағы Виртуалды қоймаға міндетті түрде байланыстыру. Мұндай өнімнің кез келген қозғалысы виртуалды кеңістікте көрсетілмесе, бұзушылыққа теңестіріледі.
• СЭҚ ТН 11 кодының тізбесіндегі техника — тоңазытқыштар, мұздатқыштар және тұрмыстық техниканың кейбір түрлерін қамтитын бөлек санат. Бұл тауарлар қадағалау туралы халықаралық келісімдердің әрекет ету аясына түседі, сондықтан олардың қозғалысы да Виртуалды қоймаға байланыстыра отырып, міндетті түрде ТЖҚ ресімдеуді талап етеді.
• ЕАЭО ішіндегі трансшекаралық операциялар — одаққа мүше елдер арасындағы тауарларды импорттау және экспорттау. Бұл жағдайда ТЖҚ міндетті түрде ресімделеді, бірақ Виртуалды қоймаға байланыстырусыз. Мұндағы логика басқа: бақылау шекарада жүзеге асырылады, виртуалды қалдықтар арқылы емес.
• Астық дақылдары — ЕАЭО елдеріне экспорттау және импорттау кезінде ТЖҚ ресімдеуді талап ететін ерекше санат. Астық үшін осы нарықтың ерекшеліктері мен аграрлық заңнама талаптарын ескеретін арнайы есепке алу режимі қолданылады.
• Маңызды нюанс: қалған тауарлар санаттары үшін (3,5 мыңнан астам код) ТЖҚ ресімдеу міндеті жойылды. Компаниялар оларды ерікті түрде қолдана алады, бірақ бұл міндетті талап емес және бизнестің қалауына қалдырылады.
• Бөлшек сегмент: ережеден ерекшелік. Егер сіз тауарларды түпкілікті тұтынушыларға бөлшек сауда желісі арқылы сатсаңыз, ТЖҚ ресімдеу талап етілмейді. Бұл нормативтік құжаттарда тікелей белгіленген және уәкілетті органдардың түсіндірмелерінде бірнеше рет расталған. Бөлшек сауда қадағалау жүйесінің әрекет ету аясынан дәл түпкілікті тұтынушы тауардың одан әрі айналымына қатыспайтындықтан және салықтық бақылау үшін тәуекелдер туғызбайтындықтан алынып тасталды.

Уақыт шеңбері: құжат жүйеде қашан пайда болуы керек?
Салық кодексінің 176-бабы қатаң талапты белгілейді: ТЖҚ тіркеу сәті тауарлардың физикалық қозғалысы басталғанға дейін болуы тиіс.
Практикалық түсіндірме

• Егер тауар қоймадан таңғы сағат 10:00-де жөнелтілсе, ТЖҚ ЭШФ АЖ-да сағат 10:00-ге дейін тіркелуі тиіс.
• Егер тауар жұма күні кешке тасымалдаушыға берілсе, құжат беру сәтіне дейін жүйеде болуы керек.
• Егер сіз құжатты кейін күшімен ресімдесеңіз — бұл бұзушылық.

Білу керек ерекшеліктер
ЕАЭО шеңберіндегі импорттық-экспорттық операциялар кезінде, егер тауар автомобиль көлігімен тасымалданса, навигациялық пломбалардан алынған деректер негізінде ТЖҚ ресімдеуге жол беріледі.

---

Салықтық тәуекелдер механизмі: бір қате бүкіл айналымды қалай жасырады?

Елеулі салдарға әкеп соғатын типтік жағдайды қарастырайық.
"Қате ТЖҚ" сценарийі

1. Компания тауарды жөнелтеді, бірақ ТЖҚ-да қате жіберілген (дұрыс емес саны, алушының БСН-і қате, тауар коды дұрыс емес).
2. Алушы құжатты қабылдамайды немесе жүйе сәйкессіздікті автоматты түрде тіркейді.
3. Тауар қоймадан физикалық түрде кетті, бірақ ЭШФ АЖ виртуалды кеңістігінде ол жіберушіде "тіркеулі" болып қала береді.
4. Салық органы тексеру жүргізеді: виртуалды қоймадағы қалдықтар нақты қозғалысқа сәйкес келмейді.
5. Сәйкессіздік туралы автоматты хабарлама қалыптасады.

Салық органының түсіндірмесі
Фискалдық органдардың көзқарасы бойынша, егер тауар дұрыс ТЖҚ арқылы виртуалды қоймадан есептен шығарылмаса, өткізу болмаған дегенді білдіреді. Тиісінше, өткізу бойынша айналым көрсетілмеген, салықтар есептелмеген.
Салдарлар тізбегі

• КТС пен ҚҚС қосымша есептеу.
• Әрбір кешіктірілген күн үшін өсімпұлдар.
• ҚР ӘҚБтК-нің 283-1-бабы бойынша айыппұл.
• Түсініктемелер берілмеген жағдайда шоттардың бұғатталу мүмкіндігі.

---

Түзетулер бойынша навигация: мерзімдер мен алгоритмдер
Егер қате анықталса, ТЖҚ ресімдеу Қағидаларында белгіленген нақты регламент бойынша әрекет ету қажет.
Түзетудің рұқсат етілген мерзімдері

Жеткізу шарттары	Кері қайтару/түзету мерзімі	Түсініктеме
Автокөлікпен, т/ж, әуе	Тіркелген сәттен бастап 20 жұмыс күні	Қайта есептеуден кейінгі демалыс күндерін қоса
Көлікті қолданбай беру	Тіркелген күннен бастап 10 күнтізбелік күн	Мысалы, қоймада беру кезінде

Керіқайтаруғатыйымсалу
ЕАЭО-ғатауарлардыәкелу/әкетукезіндересімделген, шекараныкесіпөтутуралырастауболғанТЖҚкеріқайтарылуғажатпайды.

Қатеанықталғанкездегікезең-кезеңіменнұсқаулық
1-қадам. Кері қайтаруды бастау

• Егер алушы құжатты әлі растамаған болса, кері қайтару біржақты тәртіппен жүргізіледі.
• Егер құжат расталған болса, алушымен келісу қажет.

2-қадам. Жаңа ТЖҚ қалыптастыру

• Жаңа құжатта дұрыс деректер көрсетіледі.
• Жөнелту күні (операция жасалған күн) нақты қойылады.
• Жаңа ТЖҚ жазылған күн ағымдағы күн болады.

3-қадам. Салдарларды бағалау

• ТЖҚ жөнелту басталғанға дейін жазу талабын бұзу туындайды.
• Бұл әкімшілік жауапкершілікке негіз болады.

Ерекше жағдай: алушының ТЖҚ-ны қабылдамауы
Егер контрагент құжатты белгіленген мерзімдерден кейін қабылдамаса және оның негізінде ЭШФ жазылып қойылған болса, арнайы ереже қолданылады (Қағидалардың 30-3-тармағы):

• Жеткізуші жаңа ТЖҚ ресімдеуге міндетті.
• Оның негізінде ЭШФ жазу керек.
• Орындау мерзімі: қабылдамау күнінен бастап 3 жұмыс күні.
• Жаңа ТЖҚ-да қабылданбаған құжаттың нөмірі міндетті түрде көрсетіледі.

Бұл механизм әдеттегі тәртіпте айналым жасалған күннен бастап 15 күнтізбелік күнді құрайтын ЭШФ жазу мерзімдерін бұзуды болдырмауға мүмкіндік береді.

---

Айыппұл санкциялары: тәуекелдер кестесі
ТЖҚ саласындағы бұзушылықтар үшін әкімшілік жауапкершілік ҚР ӘҚБтК-нің 283-1-бабында көзделген. Айыппұлдардың мөлшері бизнес санатына және теріс қылықтың ауырлығына байланысты.

Айыппұлдар кестесі (АЕК-пен)

Бұзушылық сипаты	Жеке тұлғалар	Шағын бизнес	Орта бизнес	Ірі бизнес
ТЖҚ-ның болмауы немесе мерзімдерді бұзу	5	10	20	30
Жыл ішінде қайталанған бұзушылық	10	20	40	60
Дұрыс емес атау/сенімсіз саны	10	20	40	50
Деректерді қайталап қате көрсету	20	40	80	100
ТЖҚ-сыз акцизделетін тауарлардың айналымы	20	50	100	200 + тәркілеу

Маңыздыескерту: акцизделетінтауарлардың (алкоголь, темекі, мұнайөнімдері) айналымынТЖҚресімдеусізжүргізгеніүшінтауарлардытәркілеуғанаемес, соныменқатаролардыөткізуденалынғантабыстардыалыпқоюдакөзделген.

---

Виртуалдықойма: жұмысістеуерекшеліктері

ЭШФАЖ-дағы "Виртуалдықойма" модуліТЖҚжүйесініңажырамасбөлігіболыптабылады. Оныңжұмысынтүсінуөтемаңызды.
Бөлінбегенқойма: бұлне?
Егертауаралушыныңтіркелгенвиртуалдықоймасыболмаса (мысалы, олбөлшексауданыжүзегеасырсанемесеЭШФАЖ-датіркелмегенболса), тауаравтоматтытүрдебөлінбегенқоймағатүседі.
Бұлқатеемес! Жүйебарлықпайдаланушыларүшінжәнебөлшексауданыжүзегеасыратыналушыларүшінмұндайқойманыавтоматтытүрдежасайды.
Типтік қате түсініктер мен тәуекелдер
1. Қате түсінік: "Егер контрагенттің қойма ID-і болмаса, ТЖҚ ресімдеуге болмайды".Шындық: Қойма ID-інің болуы міндетті шарт емес. Тауар алушының бөлінбеген қоймасына түседі.
2. Қате түсінік: "Біздің қойма көрсетілмегендіктен, ТЖҚ-ны қабылдамауға болады".Шындық: Мұндай қабылдамау негізсіз деп танылып, екі тарап үшін де проблемалар туғызуы мүмкін.
3. Тәуекел: ТЖҚ негізсіз қабылданбағанда және кейіннен ЭШФ жойылғанда, жеткізуші жаңа құжаттарды жазу бойынша қатаң уақыт шеңберіне түседі.

Тұрақты мониторинг: ең төменгі кезеңділік
Бақылау үшін виртуалды қойма деректерін тексеру ұсынылады:

• Акцизделетін тауарлар бойынша — күн сайын.
• Қалған тауарлар бойынша — апта сайын.
• Қалдықтарды толық түгендеу — ай сайын.

---

ТЖҚ мен ЭШФ арасындағы байланыс: сыни нүктелер
Жолдама құжат және электрондық шот-фактура жүйеде ажырамас байланыста.

Автоматты жою
Егер ТЖҚ қабылданбаса немесе кері қайтарылса, оның негізінде жазылған ЭШФ автоматты түрде жойылады. Бұл салық төлеуші тарапынан қосымша әрекеттерсіз жүреді.

Мерзімдер мәселесі
ЭШФ жойылған кезде жаңа құжатты жазу мерзімдерін (айналым жасалған күннен бастап 15 күнтізбелік күн) бұзу тәуекелі туындайды.

Қорғаныс механизмі
Қағидалардың 30-3-тармағы ерекшелік жасайды: алушы ТЖҚ-ны белгіленген мерзімнен кейін қабылдамаған кезде, жаңа ТЖҚ мен ЭШФ қабылдамау күнінен бастап 3 жұмыс күні ішінде ресімделеді.

Практикалық мысал

• Тауар 1 наурызда жөнелтілді.
• ТЖҚ 1 наурызда ресімделді.
• ЭШФ 5 наурызда жазылды.
• Алушы ТЖҚ-ны 25 наурызда қабылдамады (20 күндік мерзімнен кейін).
• Жеткізуші жаңа ТЖҚ мен ЭШФ-ны 28 наурызға дейін ресімдеуі керек.
• Жаңа ЭШФ-да айналым жасалған күн 1 наурыз болып қалады.

---

Практикалық ұсынымдар: проблемаларды қалай болдырмауға болады?

ТЖҚ-мен қауіпсіз жұмыс істеудің чек-парағы

Күн сайынғы бақылау:

• Күн ішінде ресімделген барлық ТЖҚ мәртебелерін тексеру.
• Қабылданбаған құжаттарды бақылау.
• Жеткізушілерден алынған ТЖҚ-ны тіркеу.

Апта сайынғы бақылау:

• Виртуалды қоймадағы қалдықтарды нақты қалдықтармен салыстыру.
• Кері қайтару мерзімінің аяқталуына жақындаған ТЖҚ-ны талдау.
• Жаңа контрагенттер бойынша деректердің дұрыстығын тексеру.

Әрбір жөнелту алдында:

• Алушының БСН-ін тексеру (жұмыс істеп тұрған/таратылған).
• Қойма ID-інің бар немесе жоқтығы (сыни емес, бірақ білу пайдалы).
• СЭҚ ТН кодтары мен тауар атауларының дұрыстығы.
• Санының нақты болуына сәйкестігі.

Жеткізушіден ТЖҚ алған кездегі алгоритм

ТЖҚ мәртебесі	Алушының әрекеті	Мерзімі
Деректер дұрыс	Растау	Бірден немесе келісімшартта белгіленген мерзімде
Қате анықталды	Себебін көрсете отырып қабылдамау	Растау мерзімі өткенге дейін
Қате растағаннан кейін байқалды	Жеткізушімен кері қайтаруды келісу	20/10 күн ішінде

---

Күрделіжағдайлардыталдау

1-жағдай: Контрагентөзқоймасының ID-інкөрсетудіталапетеді, біраққойматіркелмеген.
Шешімі: Контрагенткебөлінбегенқоймамеханизмінтүсіндіру. ҚажетболғанжағдайдаМКК-данресмитүсініктемесұрау.

2-жағдай: Керіқайтарумерзіміөтіпкетті, біраққатеанықталды.
Шешімі: Қатенітүзетуендімүмкінемес. Айыппұлғадайындалып, қажетболғанжағдайданақтыланғансалықесептілігінтапсыру. Сабақалып, бақылаудыкүшейту.

3-жағдай: АлушыТЖҚ-нынегізсізқабылдамайды.
Шешімі:

1. Негізсіз қабылдамау фактісін тіркеу (хат алмасу).
2. 3 жұмыс күні ішінде жаңа ТЖҚ ресімдеу.
3. Контрагенттің әрекеттеріне шағыммен салық органына жүгіну.

4-жағдай: ЕАЭО-дан импортталған тауар, ТЖҚ ресімделген, бірақ кері қайтару мүмкін емес.
Шешімі: Түзетудің мүмкін еместігіне көну. Барлық тексерулерді ТЖҚ ресімделгенге дейін алдын ала бақылау кезеңінде жүргізу.

---

Сот практикасы және ресми түсіндірмелер

МКК-ның мерзімдер туралы ұстанымы (13.01.2022 ж. № 721517 жауап)
Алушы ТЖҚ-ны белгіленген мерзімнен кейін қабылдамаған кезде, жаңа ТЖҚ мен ЭШФ ресімдеу үшін арнайы 3 күндік мерзім қолданылады. Бұл жағдайда ЭШФ жазып берудің жалпы 15 күндік мерзімі қолданылмайды.

Бөлшек сауда бойынша ұстаным (29.09.2021 ж. № 705669 жауап)
Тауарларды бөлшек саудада түпкілікті тұтынушыларға өткізу кезінде ТЖҚ ресімдеу міндетінің жоқтығы расталған.

2023 жылғы 1 сәуірден бастап өзгерістер ("Атамекен" ҰКП ақпараты)
Міндетті түрде ТЖҚ ресімдеуге жататын тауарлар тізбесінің айтарлықтай қысқаруы. Тауарлардың көпшілігі үшін ресімдеу ерікті болды.

Әкімшілік практика
Салық органдары анықтайтын ең жиі кездесетін бұзушылықтар:

• Айналым болған кезде ТЖҚ-ның болмауы.
• ТЖҚ-дағы деректердің нақтыға сәйкес келмеуі.
• Түзету мерзімдерін өткізіп алу.
• Алушылардың ТЖҚ-ны негізсіз қабылдамауы.

---

 Тәуекелдерді басқарудың интеграцияланған тәсілі
Бақылау жүйесі: ең төменгі талаптар

Бақылау элементі	Кезеңділік	Жауапты
ТЖҚ мәртебелерін мониторингтеу	Күн сайын	ЭШФ операторы
Виртуалды қоймамен тексеру	Апта сайын	Бухгалтер
Жақындап келе жатқан мерзімдерді талдау	Апта сайын	Бухгалтер
Қалдықтарды түгендеу	Ай сайын	Қоймашы + бухгалтер
Персоналды оқыту	Өзгерістер кезінде	Басшы

Автоматтандырудыңтехникалыққұралдары

• 1С-те мерзімдердің жақындағаны туралы автоматты хабарландыруларды баптау.
• Мәртебелерді тұрақты түрде жүктеп алу үшін ЭШФ АЖ API-ін пайдалану.
• Контрагенттермен электрондық құжат айналымын енгізу.

Корпоративтік стандарттар

• Контрагенттермен келісімшарттарда ТЖҚ-ны уақтылы растау/қабылдамау міндетін бекіту.
• ТЖҚ тексерудің ішкі мерзімдерін белгілеу (мысалы, 20 күннің орнына 5 жұмыс күні).
• Тауар мен құжаттың қозғалысының әрбір кезеңіне жауаптыларды анықтау.

---

Қорытынды тұжырымдар мен ұсынымдар

1. ТЖҚ міндеттілігі тауарлардың шектеулі тізбесі үшін ғана сақталған: акцизделетін өнім, техниканың жекелеген түрлері, ЕАЭО-ға импорт/экспорт және астық.
2. Уақыт басымдығы: ТЖҚ тауардың физикалық қозғалысы басталғанға дейін тіркелуі тиіс.
3. Қате = айналымды көрсетпеу: Салық органы дұрыс ТЖҚ-ның болмауын өткізудің болмауы деп түсіндіреді, барлық салдарымен.
4. Түзету мерзімдері қатаң: көлікпен тасымалдау кезінде 20 жұмыс күні, көліксіз — 10 күнтізбелік күн.
5. Айыппұл санкциялары елеулі: акцизделетін өнім үшін тауарлар мен табыстарды тәркілей отырып, 200 АЕК-ке дейін.
6. Виртуалды қойма бақылауды талап етеді: Бөлінбеген қойма — норма, қате емес.
7. ТЖҚ-ЭШФ байланысы сыни: ТЖҚ жойылуы ЭШФ-ны автоматты түрде жояды.

Жоғары деңгейдегі практикалық кеңес: Компанияда "Үштік бақылау" принципін енгізіңіз — жөнелту алдында құжатты менеджер, бухгалтер және қоймашы тексереді. Тек үш виртуалды қол қойылғаннан кейін ғана тауар қоймадан кетеді. Бұл ТЖҚ жүйесінде қателердің болмауына кепілдік берудің және айыппұлдардан аулақ болудың жалғыз жолы.

Қазақстан Республикасының салық жүйесі шетелдік заңды тұлғалардың қазақстандық көздерден алатын табыстарынан корпоративтік табыс салығын (КТС) өндіріп алудың арнайы механизмін көздейді. Бұл міндет жергілікті контрагенттерге — салық агенттеріне жүктеледі.

Салық агенті институтының мәні
Қазақстандық ұйым шетелдік тұлғаға табыс төлей отырып, салық агенті мәртебесіне ие болады. Бұл оның фискалдық органдар мен бейрезидент арасында делдал ретінде әрекет ететінін білдіреді: салық сомасын есептейді, оны контрагентке тиесілі төлемнен ұстап қалады және мемлекеттік бюджетке аударады. Бұл конструкция табыстың тікелей алушысы елде физикалық қатысуы болмаған және қазақстандық бақылаушы органдардың юрисдикциясына жатпайтын жағдайларда салықтардың жиналуын қамтамасыз етеді.

Екі фискалдық құрал арасында нақты шекара жүргізу маңызды. 

• Дәстүрлі кәсіпкерлік қызметтен түскен табысқа салынатын КТС Салық кодексінің жалпы ережелерімен реттеледі және салық төлеушінің өзімен таза пайдадан төленеді.
• Одан айырмашылығы, төлем көзінен ұсталатын КТС трансшекаралық есеп айырысулар кезінде салықтардың бюджетке кепілді түсу механизмін білдіреді және кодекстің арнайы бөлімімен реттеледі (2026 жылға дейінгі редакцияда ҚР СК 644–648-баптары; 2026 жылдан бастап — жаңа ҚР СК 679–685-баптары).

2026 қаржы жылының басталуымен осы саланы құқықтық реттеу түбегейлі жаңарды: 18.07.2025 ж. № 214-VIII ҚРЗ Қазақстан Республикасының Салық кодексі күшіне енді. Осы құжат негізгі өзгерістерді жүйелейді және шетелдік серіктестерге төлемдерді жүзеге асыратын компаниялар үшін практикалық әрекет алгоритмін ұсынады.

---

Нормативтік каркас және базалық ұстанымдар

Салықтық міндеттемелердің туындау триггерлері
ҚР СК 683-бабының ережелеріне сәйкес, қазақстандық шығу тегі бар шетелдік компанияның кез келген табысы, егер бейрезиденттің қызметі ел аумағында тұрақты мекемені қалыптастырмаса, төлем сәтінде тікелей КТС салынады.

Өте маңызды нюанс: салық базасын есептеу табыстың жалпы сомасынан жүргізіледі. Шетелдік контрагенттің кез келген шығыстары салық салу объектісін азайтпайды.

Салық агенттерінің субъектілік құрамы
Заң шығарушы салықты ұстап қалу және аудару функциясын төлеушілердің кең ауқымына жүктейді:

Агент санаты	Мысалдар
ҚР резиденттері	ЖШС, АҚ, мемлекеттік мекемелер
Жеке кәсіпкерлер	Патенті немесе жалпы белгіленген режимі бар ЖК
ҚР-да қызметі бар бейрезиденттер	Құрылымдық бөлімшелер арқылы жұмыс істейтін шетелдік компаниялар
Активтермен мәмілелер бойынша төлеушілер	Құнның өсімінен түскен табысты төлейтін тұлғалар (биржалық операциялардан басқа)
Мамандандырылған сервистік компаниялар	Банк секторындағы талап ету құқығын басқаға беру бағдарламаларының қатысушылары

Нормалардыэкстерриториялыққолдану
КТСұстапқалуережелерімыналарғақарамастанәрекететеді:

• Төлем жүргізілетін географиялық орынға;
• Есеп айырысу валютасына;
• Қаражаттың нақты иесіне (бейрезиденттің өзі немесе оның тапсырмасы бойынша үшінші тұлға).

---

Салынатын табыстардың жіктемесі
Көздердің егжей-тегжейлі тізілімі
Заң шығарушы Қазақстаннан алынды деп танылатын табыстардың 39 санатын бөліп көрсетеді. Практикалық қолдану үшін оларды топтастыру орынды:

Операциялық түсімдер:

• ҚР ішкі нарығында тауар өнімін өткізу;
• Қазақстанда физикалық түрде орналасқан тауарлармен экспорттық операциялар;
• Ел аумағында жұмыстарды орындау және қызметтер көрсету;
• Консалтингтік, басқарушылық, IT, маркетингтік, заңгерлік және инжинирингтік қызметтерді ұсыну (тіпті орындаушы шетелде болса да).

Пассивті типтегі табыстар:

• Қазақстандық эмитенттерден дивидендтік төлемдер;
• Несиелер, қарыздар және борыштық қағаздар бойынша пайыздық табыстар;
• Зияткерлік меншікті пайдаланғаны үшін төлемдер (роялти);
• Сақтандыру сыйлықақылары және қайта сақтандыру жарналары;
• Халықаралық көлік тасымалдарынан түскен табыстар;
• Активтерді өткізу кезіндегі құнның өсімі.

Ерекше санаттар:

• Жеңілдікті салық режимі бар юрисдикциялардағы бенефициарлардың табыстары;
• Орындалмаған аванстық міндеттемелер нысанындағы табыстар;
• Резиденттердің пайдасына талап ету құқығын басқаға беруден түскен түсімдер.

Салық салу шекаралары: шетелдегі қызметтер
Тек Қазақстаннан тыс жерде жүзеге асырылатын қызметтен алынған табыстар ҚР-да салық салудан шығарылады.

Ережеден ерекшеліктер:

1. ҚР СК 679-бабы 1-тармағының 3-5-тармақшаларында тікелей көрсетілген қызметтер (басқарушылық, консультациялық және өзге де ерекше түрлер).

Салық кодексінің 679-бабы 1-тармағының 3-5-тармақшаларына сәйкес, мұндай қызметтерге мыналар жатады:

• басқарушылық сипаттағы функциялар;
• консультациялық сүйемелдеу;
• инжинирингтік, маркетингтік, аудиторлық, заңгерлік және қаржылық сервистер.

Қызметтердің осы санаттары үшін көрсетілген географиялық орынның маңызы жоқ — салықтық міндеттеме қызметтің табиғатының күшімен туындайды.

Жеңілдікті аймақтардан түскен табыстарға сөзсіз салық салу
ҚР СК 646-бабының 2-тармағы императивті ережені белгілейді: жеңілдікті салық салынатын мемлекеттерде тіркелген тұлғалардан алынған табыстар (тізбе ҚР Қаржы министрінің 08.02.2018 ж. № 142 бұйрығымен бекітілген) табыс түріне және қызмет көрсетілген орынға қарамастан, 20% тіркелген мөлшерлемемен салынады.
Бұл ереженің негізгі салдары:

• Роялти, дивидендтер немесе халықаралық тасымалдар үшін төмендетілген мөлшерлемелер қолданылмайды;
• Резиденттік сертификаттың болуы халықаралық шарттардың ережелерін қолдануға құқық бермейді;
• Салық шығыстарды шегеру құқығынсыз, табыстың жалпы сомасынан есептеледі.

Практикалық кейс: Гонконгтан тасымалдау
Типтік жағдайды қарастырайық. Гонконгтан келген контрагент (жеңілдікті аймақтар тізбесіне енген юрисдикция) қазақстандық компанияға халықаралық тасымалдау бойынша қызметтер көрсетеді. Шетелдік серіктес қолданыстағы резиденттік сертификатты ұсынады.
Құжаттың болуына және халықаралық тасымалдау үшін базалық мөлшерлеме 5% құрайтынына қарамастан, қазақстандық салық агенті 20% мөлшерлемені қолдануға міндетті. Негіз: табыс алушы жеңілдікті салық салынатын мемлекетте тіркелген, бұл стандартты төмендетілген мөлшерлемелерді де, халықаралық келісімдер бойынша преференцияларды да қолдануды бұғаттайды.

2. Қазақстандағы бейрезиденттің тұрақты мекемесіне қатысты табыстар.
Гибридті келісімшарттар бойынша табыстарды бөлу
ҚР-да да, одан тыс жерлерде де міндеттемелерді орындауды көздейтін аралас шарттарды жасау кезінде салық агенті келісімшарт құнын құжаттық негізделген бөлуді қамтамасыз етуге міндетті.

---

2026 жылғы КТС тарифтік торы

3.1. Салық салудың базалық мөлшерлемелері (ҚР СК 682-бабы)

Табыс түрі	Қолданылатын мөлшерлеме
Жалпы сипаттағы табыстар (бөлек аталмаған)	20%
Сақтандыру сыйлықақылары (тәуекелдерді тікелей сақтандыру)	15%
Сақтандыру сыйлықақылары (қайта сақтандыру)	5%
Халықаралық тасымалдар	5%
Дивидендтер, пайыздар, роялти, құнның өсімі (стандарт)	15%
Несиелер және борыштық бағалы қағаздар бойынша сыйақылар	10%
Құмар ойындар мен бәс тігуден түскен ұтыстар	10%
Офшорлық аймақтардағы алушылардың табыстары	20%

2026 жылғыинновация: прогрессивтішкала
ЖаңаКодекстөлемдердіңекісанатынасараланғантәсілдіенгізді:

А) Біліктіқатысушыларғадивидендтер (үлесі≥ 25%)

• 230 000 АЕК-кедейін (АЕК=4 325 тгкезінде 994,75 млнтеңге): 5%
• Шектен асқан сома: базадан 5% + асып кеткен сомадан 15%

Б) Жалдамалы қызметкер-бейрезиденттердің табыстары (ҚР СК 693-бабының 3-тармағы)

• 8 500 АЕК-ке дейін (36,76 млн теңге): 10%
• Шектен асқан сома: базадан 10% + асып кеткен сомадан 15%

3.3. Преференциялық режимдер және халықаралық келісімдер

• ҚР СК 17-бабының субъектілері: Ұйымдардың жекелеген санаттары үшін (мысалы, акциялармен мәмілелер бойынша) 5% жеңілдікті мөлшерлеме белгіленген.
• Халықаралық шарттардың басымдығы: Қосарланған салық салуды болдырмау туралы қолданыстағы келісім (ҚСБК) болған кезде, салық төлеуші контрагенттің резиденттігін растаған жағдайда, келісімде көзделген төмендетілген мөлшерлемені қолдануға құқылы.
• Қолданылу аясы: 682-баптың нормалары бейрезиденттердің тұрақты мекемелерінің табыстарына қолданылмайды — олар жалпы тәртіппен декларацияланады.

MLI конвенциясы: халықаралық салық құқығының жаңа шындықтары
2021 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасы салық базасын жұмсартудың және пайданы шығарудың алдын алуға байланысты шараларды іске асыру жөніндегі Көпжақты конвенцияның (MLI) ережелерін қолданады. Бұл құрал салық салудан жалтару мақсатында халықаралық шарттардың нормаларын теріс пайдалануға қарсы әрекет етуге бағытталған.

MLI-дің практикалық маңызы: Конвенция негізгі мақсат тестін (Principal Purpose Test) енгізеді, ол егер мәміленің немесе құрылымның басты мақсаттарының бірі салықтық преференциялар алу болса, жеңілдіктерді қолданудан бас тартуға мүмкіндік береді. 

---

Есептеу және ұстап қалу механизмі

Міндеттемелердің туындау уақыт нүктелері
ҚР СК 683-бабы төлемнің мәртебесіне байланысты ұстап қалу тәртібін саралайды:

1. Нақты төленген табыстар: Салық қаражатты бейрезидентке аударған күні ұсталуға тиіс.
2. Есептелген, бірақ төленбеген табыстар (шегерімдерге жатқызылған): Ұстап қалу КТС бойынша жылдық декларацияны тапсыру мерзімінде — есепті жылдан кейінгі жылдың 31 наурызынан кешіктірілмей жүргізіледі.

Агенттің есебінен төлеу опциясы
Заң шығарушы салық агентінің салық сомасын өз қаражатынан аударып, оны алушының табысынан ұстамау сценарийіне жол береді. Бұл жағдайда агенттің міндеті тиісінше орындалды деп есептеледі.

Есептеу формуласы: КТС сомасы = Салық базасы (жалпы табыс) × ҚР СК 682-бабы бойынша мөлшерлеме
Ескерту: базаны бейрезиденттің шығыстарына азайтуға заңнамалық тыйым салынған.

Ұстап қалу механизмі: кезең-кезеңімен алгоритм
Бейрезидент үшін КТС есептеу және аудару рәсімі келесі кезеңдерді қамтиды:
1-қадам. Табысты сәйкестендіру Төлемнің ҚР СК 644-бабына сәйкес ҚР-дағы көздерден алынған табыстар тізбесіне жататынын анықтаңыз.
2-қадам. Контрагенттің мәртебесін тексеру Алушының тіркелген елін анықтаңыз, Қазақстанда тұрақты мекеменің бар-жоғын және юрисдикцияның мәртебесін (жеңілдікті аймақтар тізбесіне енгізілген бе) тексеріңіз.
3-қадам. Қолданылатын мөлшерлемені анықтау Базалық мөлшерлемені (20%, 15% немесе 5%) не болмаса, тиісті түрде ресімделген резиденттік сертификат болған және MLI бойынша шектеулер болмаған кезде, халықаралық шарт бойынша мөлшерлемені қолданыңыз.
4-қадам. Салық сомасын есептеу Салықты табыстың жалпы сомасынан есептеңіз. Есіңізде болсын: бейрезиденттің шығыстары салық базасын азайтпайды.
5-қадам. Ұстап қалу және аудару Есептелген соманы контрагентке төлемнен ұстап қалып, салықты бюджетке белгіленген мерзімде (төлем айынан кейінгі 25 күннен кешіктірмей) аударыңыз.

Сандық мысал
LLC «B» шетелдік компаниясы қазақстандық ЖШС «A» үшін 100 шартты бірлік сомасына инжинирингтік жұмыстарды орындады.

• Қолданылатын мөлшерлеме: 20% (жалпы сипаттағы қызметтер);
• КТС сомасы: 100 ш.б. × 20% = 20 ш.б.;
• Бейрезидентке төленетін сома: 100 ш.б. − 20 ш.б. = 80 ш.б.;
• ҚР бюджетіне аударылатын сома: 20 ш.б.

Осылайша, қазақстандық компания салық агентінің міндеттемесін орындайды, фискалдық бөлікті тікелей мемлекетке аударады.

---

Есептілік регламенті
Деректерді ұсыну форматы
Есептіліктің міндетті құралы 101.04-нысан «Бейрезиденттің табысынан төлем көзінен ұсталатын корпоративтік табыс салығы» болып табылады.

Есептілікті тапсыру күнтізбесі

Есепті кезең	101.04-нысанды тапсырудың соңғы мерзімі
I, II, III тоқсандар	Тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-іне дейін
IV тоқсан (жылдық)	Келесі жылдың 31 наурызына дейін

Фискалдықоргандарменбайланысарналары

• «Салықтөлеушікабинеті» веб-порталы (knp.kgd.gov.kz);
• e-Salyq Azamat / e-Salyq Business мобильдіэкожүйелері;
• Интеграцияланған сыртқы ERP-жүйелер;
• ХҚКО немесе салық органдары арқылы дәстүрлі тапсыру (қағаз тасығыш).

---

Бюджетке төлемдер логистикасы

Аударудың стандартты мерзімдері

Төлем негізі	Төлемнің шекті мерзімі
Төленген табыстар	Төлем айынан кейінгі 25 күнтізбелік күн
Аванстық төлемдер	Аванс шегінде табыс есептелген айдан кейінгі 25 күн
Резиденттің бейрезидент алдындағы міндеттемелері	Табыс есептелген айдан кейінгі 25 күн

Төленбегентабыстардыңерекшелігі
Шегерімдергеқосылған, бірақконтрагенткенақтыаударылмағансомаларүшінерекшемерзімбелгіленген: КТСбойыншадекларациянытапсырудыңшектімерзіміненкейін 10 күнненкешіктірілмей.
Ерекшелік: Көрсетілгенкезеңнентысөтеумерзімібарборыштықбағалықағаздармендепозиттержалпыережеге (25 күн) бағынады.
Валюталықконвертация
МіндеттемелердітеңгегеқайтаесептеуүшінҚРҰлттықБанкініңресмибағамдарықолданылады:

• Нақтытөлемдербойынша — төлемкүніне;
• Есептелген, бірақтөленбегенсомаларбойынша — салықкезеңініңсоңғыкүніне;
• Аванстар бойынша — табыс есептелген күнге.

Төлем географиясы
Төлем салық агентінің өзі тіркелген жері бойынша жүргізіледі.

---

Әкімшілендіру және комплаенс

Фискалдық бақылау құралдары
Мемлекеттік кіріс органдары 101.04-нысанға тереңдетілген камералдық мониторингті қолданады, оның ішінде:

• ҚР Ұлттық Банкінің трансшекаралық валюталық операциялар туралы деректерімен кросс-валидация;
• Салық базасын есептеудің және мөлшерлемелерді қолданудың дұрыстығын тексеру;
• Халықаралық шарттар бойынша жеңілдіктерді қолданудың негізділігіне аудит;
• Бейрезидент үшін ҚҚС есептеудің толықтығын бақылау (объект болған кезде).

Санкциялық тәуекелдер
Бұзушылықтардың анықталуы мыналарға әкеп соғады:

• Әрбір кешіктірілген күн үшін өсімпұлдар есептеу;
• Салық сомалары мен айыппұлдарды қосымша есептеу;
• Беделдік шығындар және бақылаушы органдардың назарын күшейту.

Тәуекелдерді азайтуға арналған чек-парақ

• Есепке алу жүйелеріндегі мөлшерлемелер анықтамалықтарын тұрақты жаңартып отыру;
• Резиденттік сертификаттарды табыс төленгенге дейін сұрату;
• Төлем және есептілік мерзімдерін ішкі бақылауды енгізу;
• Аралас келісімшарттар бойынша табыстарды бөлу әдіснамасын құжаттық түрде бекіту.

---

Реттеу эволюциясы: салыстырмалы кескін

2026 жылғы өзгерістер картасы

Параметр	2026 жылға дейінгі редакция	2026 жылдан бастап редакция
Табыстар туралы норма	644-бап	679-бап
Мөлшерлемелер туралы норма	646-бап	682-бап
Дивидендтер (білікті қатысушы)	Тіркелген 15%	Прогрессия: 5% / 5%+15%
Қарыздар бойынша пайыздар	15%	10%
Бейрезиденттердің жалақысы	15%	Прогрессия: 10% / 10%+15%
Валюталық операцияларды бақылау	Талдамалы	Жүйелік (ҰБР-мен интеграция)

Инвариантты элементтер

• Аталмаған табыстар үшін базалық 20% мөлшерлеме;
• «Жалпы табыстан салық» принципі (шығыстарды шегерусіз);
• Салық агентінің институционалдық рөлі;
• Салынатын табыстардың негізгі санаттары.

---

Салық агентіне арналған практикум
Жұмыстың кезең-кезеңімен алгоритмі

1. Табысты сәйкестендіру: ҚР СК 679-бабының тізбесімен салыстыру. Салынбайтын операцияларды (ерекше тізбеден тыс шетелдегі қызметтер) алып тастау.
2. Контрагенттің мәртебесін тексеру: ҚР-да тұрақты мекеменің бар/жоғын анықтау.
3. Мөлшерлемені таңдау: Дивидендтер мен жалақылар үшін прогрессивті шкалаларды ескере отырып, 682-баптың кестесін қолдану.
4. Халықаралық шартты тексеру: ҚСБК бойынша жеңілдікті мөлшерлемені қолдану үшін резиденттік сертификатты сұрату және тексеру.
5. Міндеттемені есептеу: Жалпы табысты таңдалған мөлшерлемеге көбейту.
6. Төлемді орындау: 25 күндік терезеде бюджетке аудару.
7. Есептілік: 101.04-нысанды белгіленген форматта уақтылы тапсыру.

Типтік қателер тізілімі

Қате	Салдары	Алдын алу шарасы
Дивидендтер бойынша прогрессивті шкаланы елемеу	Салықты қосымша есептеу + өсімпұлдар	Есептеуді қатысу үлесін ескере отырып автоматтандыру
ҚСБК бойынша жеңілдікті сертификатсыз қолдану	Міндеттемелерді негізсіз азайтқаны үшін айыппұл	«сертификат жоқ — жеңілдік жоқ» ережесін енгізу
Төлем мерзімін өткізіп алу	Әрбір кешіктірілген күн үшін өсімпұл	Салық күнтізбесін ERP-ге интеграциялау
Қызмет көрсету орнын қате саралау	Салықтың толық төленбеуі	Төлемге дейін шартқа заңгерлік талдау жүргізу
101.04-нысанды тапсыруды кешіктіру	Әкімшілік айыппұл	Есептілік үшін дербес жауапкершілікті тағайындау

Жалпыбелгіленгенрежимдежұмысістеуесептіліктіңтұтаспакетінтапсырудыбілдіреді. Шатаспауүшіноныбарлығынаміндеттіжәнеарнайыдепбөлейік.
Міндеттіесептілік (барлығына, ерекшеліксіз)

1. Пайдабойыншажылдықесеп (100.00-нысан)
Бұлқұжаткомпанияныңбіржылдағыбарлыққаржылыққызметініңқорытындысыншығарады. Мұндабарлықтүсімдерменбарлықрасталғаншығындаркөрсетіледі. ДәлосыдекларациянегізіндеКТС-тіңтүпкіліктісомасыесептеледі.

• Соңғымерзім: келесіжылдың 31 наурызы.
• Маңызды: Осымерзімгеқарайесептітапсыруғағанаемес, соныменқатарбарлықрастайтынбастапқықұжаттардыжабуғададайынболукерек.

2. Жалақыбойыншатоқсандықесеп (200.00-нысан)
Әртоқсансайынкомпаниямемлекеталдындаөзқызметкерлеріүшінесепбереді. 200.00-нысандаекітөлембіріктірілген: қызметкерлердіңжалақысынанұсталғанжекетабыссалығы (ЖТС) жәнекомпания «үстеме» төлейтінәлеуметтіксалық.
- Соңғы мерзімдер:

• Қаңтар-наурыз үшін → 15 мамыр
• Сәуір-маусым үшін → 15 тамыз
• Шілде-қыркүйек үшін → 15 қараша
• Қазан-желтоқсан үшін → 15 ақпан

Қызметке байланысты есептілік

1. Егер сіз ҚҚС-пен жұмыс істесеңіз (300.00-нысан)
ҚҚС бойынша есепке ерікті түрде немесе айналым жылына 20 000 АЕК-тен асқан кезде мәжбүрлі түрде тұруға болады. ҚҚС төлеушілері үшін электрондық шот-фактураларды (ЭШФ) жазып беру міндетті.
300.00-нысанды тапсыру мерзімі: Тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-іне дейін (200.00-нысанмен бірдей күндер, бірақ бір айға ығысу бар: 15 мамыр, тамыз, қараша, ақпан).

2. Егер мүлік болса (700.00-нысан)
Егер компанияның балансында ғимараттар, құрылыстар немесе көлік болса, мүлік салығын төлеу керек.

• Жүйе мұнда екі сатылы: алдымен жыл басында аванстарды төлеу үшін алдын ала есеп (701.00) беріледі, ал жыл қорытындысы бойынша — түпкілікті декларация (700.00).
• Жылдық декларацияның мерзімі: 31 наурызға дейін.

3. Егер акцизделетін тауарлар болса (400.00-нысан)
Бұл алкоголь, темекі, отын өндірушілер мен импорттаушыларға арналған арнайы есептілік.

Шындықпен салыстыру: айыппұлдарға қалай түспеу керек?
2026 жылдан бастап салықтық бақылау одан әрі қатаяды. Бизнес үшін негізгі тәуекелдер:

1. ЭШФ-дағы деректердің сәйкес келмеуі. Егер сіз 300.00-нысанда бейрезиденттен сатып алуды көрсетсеңіз, бірақ салықтың төленгенін растай алмасаңыз, жүйе мұны көреді.
2. Жалақы бойынша сәйкессіздіктер. Егер 200.00-нысанда жалақы көрсетілсе, ал әлеуметтік төлемдер толық немесе уақтылы аударылмаса, бұл камералдық тексеруге себеп болады.
3. Мерзімді өткізіп алу. Кез келген өткізіп алынған мерзім тек 15-30 АЕК айыппұлмен ғана емес, егер кешіктіру 10 жұмыс күнінен асса, шоттардың бұғатталуымен де қауіп төндіреді.

Бір парақтағы мерзімдер туралы жадынама:

Есеп түрі	Қандай кезең үшін	Тапсырудың соңғы мерзімі
100.00-нысан (КТС)	Өткен жылдың барлығы	31 наурыз
200.00-нысан (ЖТС+ӘС)	Тоқсан	15 мамыр / 15 тамыз / 15 қараша / 15 ақпан
300.00-нысан (ҚҚС)	Тоқсан	15 мамыр / 15 тамыз / 15 қараша / 15 ақпан
700.00-нысан (Мүлік)	Өткен жылдың барлығы	31 наурыз

Кеңес: Есте сақтауға және ескі үлгілерге сенбеңіз. Есепті күндердің жақындағаны туралы еске салатын 1С-те немесе басқа бухгалтерлік бағдарламада күнтізбені бір рет баптап алған дұрыс. Әрқашан ағымдағы жылға арналған АЕК-тің өзекті мөлшерін тексеріп отырыңыз — көптеген есептеулер мен шектер осыған байланысты.

2026 жылы қызметкерлерге кірістерді есептеу кезінде Жауапкершілігі шектеулі серіктестік салық агенті рөлін атқарады және бюджетке келесі ұсталымдар мен аударымдарды жүргізуге міндетті:

1. Жеке табыс салығы (ЖТС) — 10% / 15%. 2026 жылдан бастап мөлшерлемелерді саралау енгізілді: стандартты 10% жұмыскердің 8 500 АЕК шегіндегі жылдық табысына қолданылады. Егер жылдық жиынтық табыс осы шектен асып кетсе, асып кеткен сомаға жоғарылатылған 15% мөлшерлемесі қолданылады.
2. Міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) — 10% (жұмыскердің табысынан ұсталады).
3. Жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары (ЖМЗЖ) — 3,5%. 2024 жылы енгізілген бұл төлем салық практикасында түпкілікті бекіді; 2026 жылы оның мөлшерлемесі еңбекақы төлеу қорының 3,5% деңгейінде қалады.
4. Әлеуметтік аударымдар (ӘА) — 5% (компания қаражаты есебінен төленеді).
5. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға аударымдар (ММСА) — 3% (жұмыс беруші есебінен).
6. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға жарналар (ММСЖ) — 2% (жұмыскердің табысынан ұсталады).

Бизнеске арналған жиынтық жүктеме:
2026 жылы бір қызметкерден туындайтын бюджет алдындағы міндеттемелердің жалпы көлемі 33,5% -қа жетеді. Құрылымды түсіну маңызды: ЖТС, МЗЖ және ММСЖ жұмыскердің өзі есебінен жабылады («лас» жалақыдан ұсталады), ал ЖМЗЖ, ӘА және ММСА компанияның тікелей шығыстары болып табылады және белгіленген жалақыдан тыс есептеледі.

Төлем регламенті:
Барлық салықтар мен әлеуметтік төлемдерді аудару агентпен ай сайын жүргізіледі. Соңғы мерзім — есепті айдан кейінгі айдың 25-і. Мысалы, наурыз айының міндеттемелері 25 сәуірге дейін өтелуі тиіс.

Жұмыскердің мәртебесіне байланысты салық салу ерекшеліктері

• Шетелдік жұмыскерлер (резидент еместер): Егер маман ҚР резиденті болып табылмаса, есептеу алгоритмі өзгереді. Мұндай тұлғалар үшін МЗЖ және ӘА көзделмеген. Алайда, 2026 жылдан бастап Қазақстандағы көздерден табыс алатын резидент еместер үшін ЖТС мөлшерлемесі 20% мөлшерінде белгіленді. Бұл жағдайда аударымдардың түпкілікті пайызы жойылған зейнетақы жарналарынан ЖТС 20% мөлшерлемесінің басымдығына сүйене отырып, жеке есептеледі.
• Тұруға ықтиярхат иелері: ҚР-да тұруға ықтиярхат алған резидент еместер резиденттерге теңестіріледі. Олар үшін салық салу міндеттемелердің толық шеңбері бойынша (стандартты ЖТС, МЗЖ, ӘА және т.б. мөлшерлемелері) жүзеге асырылады.
• Азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар (АҚСШ): Азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар бойынша сыйақыға да зейнетақы жарналары (МЗЖ — стандартты 10%) салынады. Медициналық сақтандыруға келетін болсақ, ММС-ке жарналар мен аударымдар (2% және 3%) мердігерлік шарттар үшін қандай да бір ерекшеліктерсіз, жалпы тәртіппен төленеді.

2026 жылы ЖТС бойынша салық шегерімдерінің трансформациясы
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жаңа Салық кодексінің күшіне енуімен салық салынатын табысты азайту тетігі түбегейлі өзгерістерге ұшырады.

• Шегерімнің жаңа стандарты: Қазақстан резиденттері ай сайынғы базалық салық шегерімін 30 АЕК мөлшерінде қолдану құқығына ие болды.
• Сандық мәні: 2026 жылға АЕК 4 325 теңге мөлшерінде бекітілгенін ескере отырып, ЖТС есептеу үшін ай сайынғы салық салынбайтын минимум 129 750 теңгені құрайды.
• Маңызды өзгеріс: Бұрынғы шегерім тетігі (14 АЕК немесе 1 АЕЖ) 2026 жылдан бастап толығымен өз күшін жойды және бұдан былай қолданылмайды.

Жалпы корпоративтік стандарттарКомпания басшысы (Директор) еңбек заңнамасына сәйкес толыққанды қызметкер болып табылады. Осыған байланысты, тіпті директор жалғыз құрылтайшы болса да, ЖШС оған жалақы есептеуге міндетті. Оның мөлшері заңда белгіленген ең төменгі деңгейден (2026 жылы АЕЖ = 85 000 теңге) төмен болмауы керек, ал төленген табыстан жай қызметкерлер үшін көзделген салықтар мен жарналардың толық тізбесін есептеп, төлеу қажет.

Айналымдық-қалдықтық тізімдеме (АҚТ), субконто талдауы, дебиторлық және кредиторлық берешектің жай-күйі — бұл компанияның сенімді есептілігі құрылатын іргетас. Осы деректердегі қателер салық базасының бұрмалануына, кассалық олқылықтарға және контрагенттермен жанжалдарға әкеп соғады.
Қазақстандық практикада «әр жұма сайын» салыстыруды міндеттейтін бірыңғай заң жоқ. Бірақ бақылау рәсімдерінің нақты кезеңділігін белгілейтін кәсіби стандарттар мен салық тәуекелдері бар. Төменде ҚР шынайы жағдайында салыстыруды қаншалықты жиі және неліктен жүргізу қажеттігінің сараптамалық талдауы берілген.

---

1. Айналымдық-қалдықтық тізімдеме (АҚТ): бақылау жиілігі
Ұсыным: Ай сайын, келесі айдың 5-інен кешіктірмей.
АҚТ — бұл бухгалтерлік есептің барлық шоттарының қимасы. Егер сіз оған тоқсанына бір рет қарасаңыз, тоқсандық есептілікті бұрмаламай «кейіннен» түзету мүмкін емес қатені анықтау қаупі бар.
Неліктен ай сайын?

• ҚҚС бақылау (ЭШФ). Қазақстанда электрондық шот-фактураларға қатаң байланыс бар. Егер АҚТ-да 1420, 3130 немесе 3000 шоттары бойынша қалдық ЭШФ ақпараттық жүйесінің деректерімен сәйкес келмесе, бұл дереу тексеруге сигнал. Тоқсанның соңын күту қауіпті — алшақтық жинақталуы мүмкін.
• Жалақы салықтары. Жалақыны есептеу және еңбекақы төлеу қорымен есеп айырысу (3350, 3210 шоттары) ай сайынғы салыстыруды талап етеді, себебі әлеуметтік төлемдердің әртүрлі төлем мерзімдері бар.
• Валюталық қайта бағалау. Валюталық шот бойынша қозғалыс болғанына қарамастан, айдың соңында қайта бағалау жүргізу қажет (1030, 1040 шоттары). Бағамдық айырмашылықтар кірістерге немесе шығыстарға (6250 немесе 7430 шоттары) түседі. Егер АҚТ-ны ай сайын жинақтамасаңыз, осы айырмашылықтарды олар қатысты кезеңде көрсетпеу мүмкіндігін жіберіп алуыңыз мүмкін.

Сараптамалық кеңес: 1С-те әр айдың 1-күніне АҚТ автоматты түрде қалыптастыруды орнатыңыз. Қорытынды айналымдарды банктен түскен сату және түсімдер туралы есептермен салыстырыңыз. 1210 (қысқа мерзімді дебиторлық берешек) және 3310 (қысқа мерзімді кредиторлық берешек) шоттарына ерекше назар аударыңыз — бұл талап қою мерзімдері бойынша тәуекел аймағы.

---

2. Субконто: серіктестер мен номенклатура бойынша терең аналитика
Ұсыным: Тоқсан сайын, 300.00 және 100.00 нысандарын тапсыру алдында тереңдетілген тексерумен.
Субконто — бұл сіздің шоттарыңыздың аналитикалық қимасы (контрагенттер, шарттар, тауарлар бойынша). Осы деңгейдегі қателер ҚҚС декларациясында (300.00) қате айналымдардың «түсіп қалуына» немесе сатып алынған тауарлар тізілімінің дұрыс толтырылмауына әкеп соғады.
Қашан дабыл қағу керек?

1. ҚҚС бойынша тоқсанды жабу алдында. 1420 (есепке жатқызылатын ҚҚС) және 3130 (төленетін ҚҚС) шоттары бойынша субконтоны салыстыру тоқсаннан кейінгі екінші айдың 10-на дейін жүруі керек. Яғни, егер есепті кезең — 1 тоқсан болса, 300.00 нысанын 15 мамырға дейін тапсыру үшін барлық аналитика 10 мамырға дейін мінсіз болуы тиіс.
2. ТМҚ түгендеу кезінде. Тауарлар (1330 шот) және материалдар бойынша субконтодағы алшақтық қоймада жоқ тауарды сатқаныңызды немесе түсімді тіркемегеніңізді білдіруі мүмкін. Кем дегенде — жарты жылда бір рет (жылдық түгендеу алдында) толық салыстыру, көп дегенде — сыни позициялар бойынша ай сайын.

Сараптамалық кеңес: Субконтодағы ең жиі кездесетін қателер — бұл «ілулі тұрған» аванстар (1610, 3510 шоттары). Егер сіз резидент емеске алдын ала төлем аударсаңыз, бірақ жабатын актілер бір айдан кейін келсе, субконто бұл авансты «есте сақтауы» керек. Аванстың мерзімі өтіп кеткен жасырын дебиторлық немесе кредиторлық берешекке айналмағанын тексеру үшін 1610 және 3510 шоттарына тоқсан сайын талдау жасауды ұсынамыз.

---

3. Дебиторлық берешек (ДБ): ақшаны жоғалтпау өнері
Ұсыным: Ай сайынғы мониторинг + тоқсан сайынғы формальды салыстыру.
Дебиторлық берешек — бұл сіздің әзірге контрагенттерде тұрған ақшаңыз. ЖШС банкроттығы мен таратылуы жиі кездесетін қазақстандық шынайы өмірде босаңсуға болмайды.
Салыстырудың екі деңгейі:

• Жедел бақылау (ай сайын). Бухгалтер немесе қаржыгер 1210 (мерзімді ДБ) және 1280 (мерзімі өткен ДБ) шоттарын қарайды. Міндет: өсіп келе жатқан қалдықтарды көру және менеджерлерге қарыздар туралы еске салу.
• Заңдық мәні бар салыстыру (тоқсан сайын). Өзара есеп айырысуларды салыстыру актілері (ҚР нысаны) туралы айтылып отыр. Оларды контрагентпен тоқсан сайын қол қою талап қою мерзімінің өтуін үзеді. Қазақстанда талап қоюдың жалпы мерзімі — 3 жыл. Егер актіге қол қойылмаса, 3 жылдан кейін қарызды сот арқылы өндіріп алу мүмкін болмайды.

ҚР үшін ерекше жағдайлар:

• Резидент еместер. Егер сізде шетелдік компаниядан ДБ болса, салыстыруды жарты жылда бір реттен сиретпей, бірақ валюталық ауытқуларды ескере отырып жүргізу керек. Мұндай берешекті қайта бағалау әрбір есепті күні жүргізіледі.
• Күмәнді қарыздар. Қазақстандық салық есебінде күмәнді талаптар бойынша провизиялар (резервтер) құруға болады. Мұны істеу үшін ДБ-нің қандай бөлігі 90 күннен астам «ілулі тұрғанын» нақты білу керек. Ай сайынғы мониторинг резервті уақытында құруға және КТС оңтайландыруға мүмкіндік береді.

Сараптамалық кеңес: Тоқсан жабылған кезде контрагентке салыстыру актісі автоматты түрде жіберілетін регламент енгізіңіз. Алынған қол қойылған акт — жай қағаз емес, ол сізді сотта және салық органы алдында үмітсіз қарызды есептен шығару кезінде қорғайтын құжат.

---

4. Кредиторлық берешек (КБ): айыппұлдарға ұшырамау
Ұсыным: Салықтар мен жалақы бойынша ай сайынғы салыстыру + жеткізушілер бойынша тоқсан сайынғы салыстыру.
Кредиторлық берешек — бұл сіздің қарыздарыңыз. Мұнда басты тәуекелдер — төлем мерзімін өткізіп алу және салық есептілігін бұрмалау.
Салыстырудың басым бағыттары:

• Салықтық КБ (3100, 3110, 3120, 3130 шоттары). Есептілік тапсырып, төлем жасағаннан кейін әр ай сайын салыстыру керек. Осы шоттар бойынша қалдық төлем аударылғаннан кейін нөлге тең болуы тиіс. 3130 шотындағы (төленетін ҚҚС) қалдық декларация тапсырылғаннан кейін бір ай өткен соң — бұл қате.
• Жалақы (3350 шоты). Салыстыру айына екі рет жүргізіледі: есептеу кезінде және төлеу кезінде. Айдың соңындағы 3350 шотындағы қалдық — бұл не жалақы бойынша берешек, не «ілулі тұрған» депоненттер.
• Жеткізушілер (3310 шоты). Актілерге қол қою арқылы тоқсан сайынғы салыстыру дебиторлар бойынша сияқты маңызды. Бұл контрагент бір жылдан кейін талап қойып, құжаттар жоғалған жағдайдан сақтандырады.

Сараптамалық кеңес: Резидент еместер алдындағы кредиторлық берешекті (3320 шот) бөлек бақылауда ұстаңыз. Шетелдікке табыс төлеу кезінде сіз төлем көзінен салық ұстауға міндеттісіз. Егер КБ ұзақ ілулі тұрса, сіз не ақшаны аудара алмайсыз (валюта жоқ), не салықты төлеу мерзімін өткізіп алу қаупі бар. Валюталық контрагенттер бойынша ай сайынғы салыстыру міндетті.

---

Қорытынды ұсынымдар: салыстырулардың «жол картасы»
Процесті жүйелеу үшін келесі регламентті ұсынамыз (қазақстандық есеп жағдайында):

Нені тексереміз	Қаншалықты жиі	Жауапты	Не үшін
Жалпы АҚТ	Ай сайын (5-іне дейін)	Бас бухгалтер	Қосарлы жазбаны бақылау, валюталық қайта бағалау
Бюджетпен есеп айырысу (31хх шоттары)	Ай сайын (төлемнен кейін)	Салықтар жөніндегі бухгалтер	Өсімпұлдар мен айыппұлдарды болдырмау
Дебиторлық берешек (1210 шот)	Тоқсан сайын (актілер)	Бухгалтер + заңгер	Талап қою мерзімін үзу, резервтер
Кредиторлық берешек (3310 шот)	Тоқсан сайын (актілер)	Есеп айырысу жөніндегі бухгалтер	Қарызды растау, талаптарды болдырмау
Аванстар (1610, 3510)	Тоқсан сайын	Есепке алу жөніндегі бухгалтер	Алдын ала төлемдерді жабу, субконто тазалығы
ЭШФ-пен салыстыру (ҚҚС)	Ай сайын	ЭШФ операторы	Базадағы және есептегі айналымдардың сәйкестігі
ТМҚ (қойма)	Тоқсан сайын / Жыл сайын	Қоймашы, бухгалтер	Тапшылықтар мен артықшылықтарды болдырмау

Баспринцип:қателердііздеудіжылсоңынақалдырмаңыз. Қазақстандықпрактикадасалықорганыжеткізушінің «тізбегін» немесеберешектіңрасталуынбайқайалмаса, КТСбойыншашегерімдердіжиіалыптастайды. Тұрақтытоқсансайынғысалыстыру — бұлбизнестіқосымшаесептеулерменсотдауларынансақтайтынқаржылықгигиенаныңеңтөменгістандарты.

Қазақстандағыеңбекқатынастарынцифрландыру Enbek.kz порталы (Еңбекшарттарынесепкеалудыңбірыңғайжүйесі — ЕШЕБЖ) жұмысіздеуалаңығанаемес, кадрлықоқиғалардытіркеудіңтолыққандықұралынаайналғандеңгейгежетті. Жұмысберушілерқызметкерлердіңқозғалысытуралыдеректердіосындаенгізугеміндетті, бірақАҚСшарттарынақатыстыжақындадейіншатасуларболды. Еңбекминистрлігініңсоңғытүсіндірмелерінесүйенеотырып, неніжәнеқашантіркеуқажетекенінанықтапалайық.

---

1. Міндеттітіркеу: еңбекқатынастарынақатыстыныңбәрі
ҚРЕңбеккодексінің 23-бабының 2-тармағынасәйкес, жұмысберушіЕШЕБЖ-ғакелесіақпараттыенгізугеміндетті:

• еңбек шартын жасасу және тоқтату туралы;
• оған енгізілетін барлық өзгерістер мен толықтырулар туралы;
• еңбек шартының тоқтатылуы туралы.

Кім тіркелуге жатады?
Бұл ережеге дәл еңбек шарты жасалған барлық қызметкерлер ілінеді. Бұған мыналар кіреді:

• Жалдамалы жұмысқа қабылданған жай қызметкерлер.
• Кәсіпорын директоры, тіпті егер ол жалғыз құрылтайшы болса да. Бұл жағдайда еңбек шарты жеке құжат ретінде жасалмауы мүмкін (ҚР ЕК 140-бабының 2-тармағы), бірақ директор қатысушының шешімі негізінде өзінің лауазымға кірісуі туралы бұйрық шығаруға міндетті. Осы бұйрықтағы мәліметтер (жұмыс басталған күн, қызмет мерзімі, жұмыс орны) ЕШЕБЖ-ға жалпы тәртіппен енгізіледі.
• Сырттай және уақытша қызметкерлер.

Қандай өзгерістерді енгізу керек?
Тіркелуге мыналар жатады:

1. Жұмысқа қабылдау — шарт жасасу туралы деректерді бастапқы енгізу.
2. Еңбек жағдайларының өзгеруі — басқа лауазымға ауыстыру, төлемақыны өзгерту, жұмыс режимін өзгерту, басқа құрылымдық бөлімшеге ауысу. Еңбек шартына қосымша келісімде бекітілген барлық түзетулер жүйеде көрсетілуі тиіс.
3. Шарттың талаптарын елеулі түрде өзгертпейтін, бірақ есепке алу үшін маңызды кадрлық ауыстырулар.
4. Демалыстар — түсіндірмелерге сәйкес, жүйе сондай-ақ қызметкерлердің демалыстары туралы мәліметтерді есепке алуға арналған.
5. Еңбек шартын тоқтату — қызметкерді жұмыстан шығару дереу тіркелуі тиіс.

Бұл неге маңызды?
Деректерді уақтылы енгізбеу немесе олардың болмауы еңбек заңнамасын бұзу болып табылады. Бұл жұмыс беруші үшін тексерулер кезінде айыппұлдарға әкеп соғуы мүмкін. Қызметкер үшін — еңбек өтілін растауда, зейнетақы және әлеуметтік төлемдерді есептеуде проблемаларға әкелуі мүмкін.

---

2. АҚС шарттары: тіркеу керек пе, жоқ па? (Ресми ұстаным)
Ұзақ уақыт бойы бұл мәселе дау тудырды, әсіресе жұмыс берушілердің Enbek.kz сайтындағы жеке кабинеттерінде «АҚС шарттары» қойындысы пайда болып, кейбір кәсіпкерлер оларды тіркеу талабымен хабарламалар ала бастағаннан кейін.

Еңбек министрлігінің ресми жауабы
2025 жылғы қарашада ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі толық түсіндірме берді: азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттарды (АҚС) Enbek.kz порталында тіркеу міндетті емес.
Заңдық негіздеме

• Қатынастардың әртүрлі табиғаты. Еңбек шарты (ҚР ЕК реттейді) қызметкердің штатқа қосылуын, ішкі тәртіп ережелеріне бағынуын және процесс үшін жалақы алуын білдіреді. АҚС шарты (ҚР АК реттейді) — бұл тапсырыс беруші мен орындаушының, тең құқықты тараптардың қатынастары, мұнда нәтиже маңызды.
• ЕШЕБЖ қолданылу аясы. Еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесі дәл еңбек қатынастарын есепке алу үшін құрылған. Оның қолданылуын азаматтық-құқықтық мәмілелерге таратуға заңды негіз жоқ.

Онда неге қойынды пайда болды?
Жүйеде АҚС үшін функционалдың пайда болуы мемлекеттің «азаматтардың жұмыспен толық өтілін» құру жоспарларына байланысты. Болашақта азаматтардың толығырақ цифрлық профилі қалыптасуы үшін мұндай шарттарды ерікті түрде көрсету мүмкіндігі пайда болуы ықтимал. Алайда, Еңбек министрлігінде атап өткендей, қазіргі уақытта бұл жұмыс берушінің құқығы, міндеті емес.
АҚС-пен жұмыс істеу кезіндегі басты тәуекел
АҚС шартын тіркеу міндетінің болмауына қарамастан, жұмыс беруші оның мазмұнына өте мұқият болуы керек. Егер еңбек инспекциясының немесе салық органының тексеруі кезінде АҚС шартының іс жүзінде еңбек қатынастарын (тұрақты төлемдер, белгіленген кесте, тәртіпке бағыну, жұмыс орнымен қамтамасыз ету) жауып тұрғаны анықталса, ол еңбек шартына қайта сараланады. Салдары — салықтарды қосымша есептеу, айыппұлдар және осы қызметкерді кейіннен барлық есепке алу жүйелеріне, оның ішінде ЕШЕБЖ-ға енгізу міндеті.

---

3. Жұмыс берушіге арналған практикалық ұсынымдар
Enbek.kz порталында кадрлық есепке алуда проблемаларды болдырмау үшін келесі алгоритмді ұстаныңыз:
1. Шарттарды нақты ажыратыңыз.

• Егер адам тұрақты негізде жұмыс істесе, кестеге және компания ережелеріне бағынса — онымен еңбек шарты жасалады, ол міндетті түрде ЕШЕБЖ-да тіркеледі.
• Егер сіз орындаушыны бір реттік тапсырмаға (мақала жазу, жөндеу жұмыстарын жүргізу, аудит өткізу) жалдасаңыз — АҚС шартын ресімдеңіз. Оны Enbek.kz сайтында тіркеудің қажеті жоқ.

2. Мерзімдерді сақтаңыз
Жұмысқа қабылдау немесе жағдайлардың өзгеруі туралы ақпарат жүйеге уақтылы енгізілуі тиіс. Тіркеуді кешіктіру бұзушылық ретінде бағалануы мүмкін.
3. Директор-құрылтайшыны ұмытпаңыз.Тіпті директор — ол бизнес иесі болып, демалысқа өтініш жазбаса да, оның тағайындалуы (лауазымға кірісуі) бұйрық негізінде ЕШЕБЖ-да тіркелуі тиіс.
4. Жаңартуларды қадағалаңыз.
Еңбекті цифрландыру саласындағы заңнама динамикалық. «АҚС ерікті есебінің» функционалы жақын арада енгізілуі мүмкін. Күмәнді тұлғалардың қоңыраулары мен қауесеттеріне сенбей, ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ресми түсіндірмелерін қадағалауды ұсынамыз.

Қорытынды

Шарт түрі	Enbek.kz сайтында тіркеу міндетті ме?	Негіздеме
Еңбек шарты (директормен қоса)	ИӘ, міндетті түрде	ҚР ЕК 23-бабы
АҚС шарты (мердігерлік, қызмет көрсету)	ЖОҚ, міндет жоқ (болашақта ерікті тіркеу мүмкін)	Еңбек министрлігінің түсіндірмесі, ҚР ЕК 1-бабы

2026 жылданбастапқолданыстағыҚРСалықкодексібизнескеамортизацияныңдәстүрлілогикасынөзгертетінқұралдыұсынады. Бұлсалықтөлеушініңкүрделішығындардышегерімдергебіржолғыжатқызуқұқығытуралы — активтерқұнынуақытқасозылғанесептеншығаруғабалама.

Тетіктіңэкономикалықлогикасы
Негізгіқұралдыңқұныпайдаланумерзіміішіндебөліктерменөтелетінклассикалықамортизацияданайырмашылығы, инвестициялықпреференцияобъектпайдалануғаберілгенкезеңдешығыстардытолығыментануғамүмкіндікбереді. КомпанияүшінбұлКТСбойыншаағымдағыміндеттемелердіңедәуіртөмендеуінжәнеайналымқаражатыныңбосатылуынбілдіреді.

Жеңілдікрежимінежататынобъектілер
Заңшығарушы 100 пайыздықшегерімдіқолдануғажолберілетінактивтердіңнақтытізбесінбелгіледі:

• Күрделіқұрылыстар (өндірістікмақсаттағығимараттарменқұрылыстар);
• Технологиялықжабдықтаржәнеөндірістікжелілер;
• Бағдарламалыққамтылымжәнеоғанқұқықтартүріндегіматериалдықемесактивтер.

Шегерімдітанудыңмаңыздышарттары
ПреференциянықолданупрактикасыСалықкодексінің 283-бабындабекітілгенформальдыкритерийлергемұқиятқараудыталапетеді. Олардыңкезкелгенінсақтамаусалықтардықосымшаесептеуүшіннегізболуымүмкін:

1. Есептіктәртіп. ОбъектбухгалтерлікесептеХҚЕСсәйкеснегізгіқұрал, инвестициялықжылжымайтынмүлікнемесематериалдықемесактивретіндедұрыссаралануытиіс.
2. Активтіңорналасуы. Мүлік (жылжымалыобъектілерменБҚ-нықоспағанда) Қазақстанаумағындаорналасуғаміндетті.
3. Өндірістікбағыттылық. Активтіпайдаланукірісәкелетінқызметпентығызбайланыстыболуыкерек.
4. Қосарланғанжеңілдіктердіболдырмау. Егерсолобъектбойыншабасқасалықтықжеңілдіктер (мысалы, инвестициялықкелісімшартшеңберінде) қолданылса, преференциянықолдануғажолберілмейді.
5. Дұрысқұндықбағалау. Бастапқықұнкодексшегерімдердентікелейалыптастайтыншығындардышегеріп, бухгалтерлікесепережелерібойыншақалыптастырылады.

Шегерімгеқұқықтыңтуындаусәтітуралыненітүсінумаңызды
Негізгіерекшелік: есептеншығаруқұқығыактивтіңбаланстатанылуыжәнеоныңбастапқықұныныңқалыптасуысәтіндетуындайды. Сатыпалудықаржыландырукөзі — меншіктіқаражат, несиенемесебөліптөлеу — жеңілдіктіқолданумүмкіндігінеәсеретпейді.

Қолдаудыңілеспеқұралдары
Негізгіинвестициялықпреференцияданбасқа, жаңакодексинновациялықбелсенділікүшінқосымшаынталандырудыенгізеді. Ғылыми-зерттеужәнетәжірибелік-конструкторлықжұмыстарға (ҒЗТКЖ) арналғаншығыстар 300% ұлғайтукоэффициентіменесептеншығарылуымүмкін, бұлменшіктітехнологиялықәзірлемелердідамытатынкомпанияларүшінтартымдыжағдайларжасайды.
Осылайша, 2026 жылғысалықтықжаңалықтарбизнескефискалдықжүктеменібасқарудыңикемдіқұралдарынұсынады, алайдаоныпайдаланутиімділігіесепкеалупроцестерініңсапасынажәненормативтікшектеулердітүсінугетікелейбайланысты.

Қазақстандаконтрагенттердітексеру — бұлсіздіңбизнесіңіздіқаржылықжәнесалықтықтәуекелдерденқорғаудыңқажеттікезеңі. Әрекетсізнемесе "жалғанкәсіпорынмен" ынтымақтастықҚҚСесепкежатқызуданбастартуғажәнешығыстардыңжарамсыздептанылуынаәкепсоғуымүмкін.
Контрагенттісенімсізсалықтөлеушілертізіміндебар-жоғынатексеруүшінсізкелесіресмижәнебаламадереккөздердіпайдаланааласыз.

ҚРҚММКК-ніңресмидереккөздері
Еңсенімдіәдіс — ҚазақстанРеспубликасыҚаржыминистрлігініңМемлекеттіккірістеркомитетінің (kgd.gov.kz) сервистерінтікелейпайдалану.
Кешендітексеруүшін "Сенімсізсалықтөлеушілердііздеу"сервисінқолданыңыз.

• Іздеусілтемесі: https://kgd.gov.kz/ru/services/taxpayer_search_unreliable
• Ненітексереді: Бұлсервиссіздіқызықтыратынсанаттардықосаалғанда, бірнешенегізгітізімдербойыншадеректердібіріктіреді:
• Әрекетсіздептанылғансалықтөлеушілер — есептіліктапсырмайтынжәнебанктікшоттарбойыншаоперациялардыжүзегеасырмайтынкомпаниялар.
• Тіркеуіжарамсыздептанылғансалықтөлеушілер — тіркеуісоттәртібіменжойылғанкомпаниялар.
• Орналасқанжерібойыншажоқсалықтөлеушілер.
• Салықкодексініңнормаларынбұзаотырыпқайтаұйымдастырылғансалықтөлеушілер.

Жарамсызтіркеуібаркомпаниялардыңтізімінетікелейсілтемеосындақолжетімді: https://kgd.gov.kz/ru/services/taxpayer_search_unreliable/list

ЖалғанкәсіпорындардыңресмитізіміМККсайтындажылдарбойыншажарияланады. Бұлдеректерсотшешімдерішығарылғансайынжаңартылатынынескерумаңызды. Оларменарнайыбөлімдетанысуғаболады: https://www.kgd.gov.kz/en/section/perechen-lzhepredpriyatiy

Маңызды: Осытізімдердегікомпанияларменжасалғанмәмілелерелеулісалықтықсалдарғаәкепсоғады. 

МұндайоперацияларбойыншаҚҚСсомаларыесепкежатқызылмайды, алшығыстарсалықсалынатынтабыстаншегерілмейді.
Қосымшаресмиақпаратты Egovпорталыарқылы, "Заңдытұлғалар" мемлекеттікдерекқорынанэлектрондықанықтамағатапсырысберуарқылыалуғаболады. Бұланықтамадакомпанияныңәрекетсіздептанылғанытуралымәліметтеркөрсетіледі.

Баламажәнекоммерциялықсервистер
Бұлсервистердеректердідәлсолресмидереккөздерденжинайды, бірақкөбінесенеғұрлымыңғайлыинтерфейстіжәнебіресептеқосымшатексерупараметрлерінұсынады.

• TSNIK.KZ: Тегін сервис, ол контрагентті көптеген параметрлер бойынша, оның ішінде "жалған кәсіпорындар деп танылған салық төлеушілер тізімінде болуы" және "әрекетсіз деп танылғандар" бойынша тексеруге мүмкіндік береді. Тіркелу қажет, күніне 10 тексеру шектеуі бар.
• Adata.kz: Заңды тұлғалар мен ЖК бойынша егжей-тегжейлі есептерді ұсынады. "Enterprise" (Кәсіпорын) блогында тікелей индикаторлар бар: "List of 'Inactive enterprise'" (Әрекетсіз кәсіпорындар тізімі) және "List of 'Fake enterprise'" (Жалған кәсіпорындар тізімі).
• Контур.Фокус: Қазақстандық компаниялар бойынша есептерде "Ерекше тізілімдер" блогын көрсетеді, онда контрагенттің жалған кәсіпорындар немесе әрекетсіздер тізімінде болуын, сондай-ақ тізілімге енгізілген күнін және дереккөзге сілтемені көруге болады.

Тексерубойыншаұсынымдар
Тәуекелдердібарыншаазайтуүшінкешендітексеружүргізуұсынылады:

• kgd.gov.kz сайтындағытегінресми "Сенімсізсалықтөлеушілердііздеу" сервисіненбастаңыз.
• Контрагенттісолсайттағыжалғанкәсіпорындартізімібойыншатексеріңіз.
• Қосымшапараметрлерді (мысалы, салықберешегі, басшыныңбұқаралықфирмаларғақатысуы) жылдамтексеруүшінбаламасервистердіпайдаланыңыз.
• Теккомпанияныңөзінғанаемес, соныменқатароныңбасшысын/құрылтайшысынбасқапроблемалықзаңдытұлғаларменбайланысынатексеріңіз. Мұны да МКК сервистері немесе коммерциялық платформалар арқылы жасауға болады.

Егер сізге нақты контрагент бойынша деректерді түсіндіруге көмек қажет болса немесе сіз тексерудің басқа аспектілері (мысалы, салық берешегі) туралы білгіңіз келсе, сұрауыңызды нақтылаңыз.

Кез келген бизнес контрагенттің шоттар бойынша төлем жасамауы жағдайына тап болады. Ақша табылған сияқты, кіріс есептілікте көрсетілген, салықтар есептелген, бірақ шотта нақты ақша жоқ. Қазақстандық салық заңнамасында мұндай қарыздарды есептен шығаруға және КТС бойынша салық салынатын базаны азайтуға мүмкіндік беретін тетік қарастырылған. Ең бастысы — мерзімдерді дұрыс есептеу және дәлелдемелер жинау.

1. Салық үшін қандай қарыздарды "күмәнді" деп санауға болады?
Сіз өндіріп ала алмайтын кез келген берешек есептен шығарудың жеңілдік режиміне автоматты түрде түспейді. ҚР Салық кодексінің 248-бабы нақты критерийлерді белгілейді:
Күмәнді талаптарға мыналар жатады:

• Заңды тұлғалар мен дара кәсіпкерлердің тек тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді өткізу жөніндегі операциялардан туындаған қарыздары. Берілген займдар, аванстар, айыппұл санкциялары (бөлек) бұған кірмейді.
• Талап ету құқығы туындаған сәттен бастап 3 жыл ішінде өтелмеген қарыздар.
• Кез келген дебиторлардың (жеке тұлғаларды қоса алғанда) қарыздары, егер олар белгіленген тәртіппен банкрот деп танылса.

Маңызды нюанс: Егер сіздің борышкеріңіз — шетелдік компания болса, оның қарызы осы компания Қазақстанда тұрақты мекеме немесе ресми филиал арқылы қызмет жүргізген жағдайда ғана күмәнді деп танылады. ҚР-ға қатысы жоқ "виртуалды" резидент еместердің қарыздары осы бапқа ілінбейді.

2. Үш жылдық мерзім: күнмен қалай қателеспеу керек
Бухгалтер үшін ең көп таралған тәуекел — шегерімді жариялауға болатын жылды анықтауда қателесу. Салық кодексі есептен шығаруды нақты салықтық кезеңге қатаң байланыстырады.
3 жылды есептеу ережелері:

• Есептің басталуы: талаптың туындау күні. Әдетте бұл тауарды жөнелту күні, актіге қол қою немесе шот-фактураны беру күні, одан бастап сіз кірісті салықтық есепке алуда таныдыңыз.
• Мерзімнің өтуі дебитор ресми түрде банкроттық рәсімін бастаса, тарату процесінде болса немесе оған қатысты оңалту рәсімі енгізілсе, тоқтатылады. Осы уақытқа есептегіш тоқтайды.
• Мәре: шегерімге құқық осы 3 жыл өткен салықтық кезеңде (жылыда) қатаң түрде пайда болады. Ертерек емес (мерзім өткенше) және кешіктірмей (егер шегерімді келесі жылы жарияласа, салық органы шығыстарды алып тастайды).

Практикадағы мысал:
«А» компаниясы «Б» компаниясына тауарды 2023 жылғы 15 мамырда жөнелтті. Үш жылдық мерзім 2026 жылғы 15 мамырда өтеді. Демек, бұл қарызды шегерімдерге тек 2026 жылғы декларацияны тапсыру кезінде (2027 жылғы 31 наурызға дейін) қосуға болады. Егер бухгалтер оны кездейсоқ 2025 жылы есептен шығарса — салық органы КТС-ны, өсімпұлдар мен айыппұлды қосымша есептейді. Егер ол бұл туралы тек 2027 жылы еске түсірсе — шегерімді енді алу мүмкін емес.

3. Қанша есептен шығаруға болады? Лимиттер мен шектеулер
Көптеген кәсіпкерлер өсімпұлдар мен айыппұлдарды қоса алғанда, қарыздың барлық сомасын толығымен есептен шығаруға болады деп қателеседі. Бұл мүлдем дұрыс емес.
Шегерімнің шекті мөлшері:

• Шегерім бұрын танылған өткізуден түскен кіріс мөлшерінен аспайтын сомада беріледі.
• Егер дебитор ішінара есептессе (мысалы, 30% төлесе), шегерімге тек қалған 70% (бастапқы кіріс сомасы шегінде) қойылуы мүмкін.
• Кешіктірілгені үшін есептелген айыппұлдар, өсімпұлдар және тұрақсыздық айыбы да күмәнді талап сомасына қосылуы мүмкін, бірақ негізгі қарызбен жиынтықта олар бастапқы кіріс сомасынан аспауы керек.

Мысал:
Сіз жабдықты 2 млн теңгеге саттыңыз. Сатып алушы төлемеді. Шарт бойынша сіз 200 мың теңге тұрақсыздық айыбын есептедіңіз. Жалпы берешек — 2,2 млн теңге. Шегерімге 2 млн теңгеден артық қоюға болмайды (бастапқы кіріс сомасы). Қалған 200 мың теңге тұрақсыздық айыбы шегерімге ілікпейді, егер тұрақсыздық айыбы өткізу кезінде танылған кірістің бөлігі болмаса.

4. Контрагенттің банкроттығы: жеделдетілген есептен шығару рәсімі
Егер борышкер ресми түрде банкрот деп танылса, 3 жыл күтудің қажеті жоқ. Бұл ҚР СК 248-бабының 2-тармағында көзделген, қарызды күмәнді деп танудың жеке негізі.
Растау үшін не қажет:

1. Дебиторды банкрот деп тану туралы сот шешімі.
2. Компанияның таратуға байланысты тізілімнен шығарылғаны туралы заңды тұлғалардың мемлекеттік электрондық тізілімінен анықтама немесе үзінді.
3. ЖК үшін — ЖК ретінде есептен шығарылғаны туралы анықтама.

Маңызды: Егер банкроттық рәсімі созылып, борышкердің мүлкі кредиторлармен есеп айырысуға жетпесе, сіз конкурстық өндіріс аяқталғаннан кейін, тізілімнен формальды шығаруды күтпей-ақ, бірақ конкурстық немесе тарату басқарушысынан растайтын құжаттар болған кезде қарызды есептен шығаруға құқылысыз.

5. Құжаттық рәсімдеу: бухгалтерден нені талап ету керек
Салық органы тексеру кезінде ең алдымен қарыздың нақтылығын растайтын құжаттарды сұратады. Олардың болмауы — шегерімнен жүз пайыз бас тарту.
Ең төменгі пакет:

• Дебитормен шарт (міндеттемелерді белгілейтін негізгі құжат).
• Бастапқы құжаттар: шот-фактуралар, тауарлық накладнойлар, орындалған жұмыстар/көрсетілген қызметтер актілері.
• Өзара есеп айырысуларды салыстыру актілері (3 жыл ішінде кемінде бір рет екі тарап қол қойғаны жөн). Салыстыру актісі заң әрпі бойынша міндетті емес, бірақ сот дауларында ол көбінесе тараптардың қарызды мойындағанының шешуші дәлелі болады.
• Күмәнді қарызды есептен шығару туралы басшының бұйрығы. Бұйрықта мыналар көрсетілуі керек: негіздеме (мерзімнің өтуі / банкроттық), сома, туындау күні, растайтын құжаттарға сілтемелер.
• Соманың бұрын кіріске қосылғанын растайтын бухгалтерлік анықтама-есеп.

Кеңес: Бұл пакетті есептен шығарғаннан кейін кемінде 5 жыл сақтаңыз. Салық органының осы кезеңді 5 жыл ішінде тексеруге құқығы бар (ҚР СК 93-бабы).

6. Медальдің кері жағы: егер қарызды сіз емес, сізге есептен шығарса
Егер сіздің компанияңыз борышкер рөлінде болса және кредитор сізге қарызды кешірсе немесе сіз өз міндеттемелеріңіз бойынша төлемесеңіз, сізде жеңілдіктер емес, міндеттемелер туындайды.
Кредиторлық берешек (сіз қарыздарсыз):

• Егер жеткізуші алдындағы қарыз туындаған сәттен бастап 3 жыл ішінде өтелмесе немесе кредитор таратылса, бұл сома күмәнді міндеттеме деп танылады.
• Мұндай міндеттеме 3 жылдық мерзім өткен немесе кредитор таратылған кезеңнің жиынтық жылдық кірісіне (ЖЖК) қосылуға жатады.
• Бұл сомадан КТС төлеуге тура келеді.

Тараптардың келісімі бойынша қарызды кешіру
Егер сіз кредитормен қарызды кешіру туралы келіссеңіз, бұл сіз (борышкер) үшін де кіріс болып табылады. Кредитор үшін — бұл шегерімге жатпайтын өтеусіз беру (ҚР СК 286-бабы). Яғни, кешіру туралы келісімге қол қою арқылы сіз контрагентті шегерім құқығынан айырасыз, ал өзіңізге салық салынатын кіріс жасайсыз. Егер талап қою мерзімі өтіп кетсе, оны "кешіру" ретінде емес, мерзімнің өтуі бойынша есептен шығару тиімдірек.

7. Тәуекелдер мен типтік қателер: компаниялар ненің "күйіп қалады"
Сот практикасы мен уәкілетті органдардың түсіндірмелерін талдау салық органдарының күмәнді қарыздар бойынша шегерімдерді көбінесе келесі жағдайларда алып тастайтынын көрсетеді:

1. Кезеңдегі қате. Есептен шығару 3 жыл өткенге дейін немесе мерзім өткеннен кейін бір жыл өткен соң жүргізілсе.
2. Кіріспен байланыстың болмауы. Қарыз өткізуден емес, мысалы, берілген займнан немесе салықтар бойынша артық төлемнен туындаса.
3. Контрагент — "жалған кәсіпорын". Егер сот мұндай контрагентпен мәміленің жалған болғанын және нақты жеткізілім болмағанын анықтаса, шегерім берілмейді.
4. Құжаттардың толық емес пакеті. Шарт жоқ, актілер жоқ, жөнелтуді растау жоқ — салық органы шығыстарды негізсіз деп санайды.
5. Берілген аванстар. Егер сіз алдын ала төлем аударсаңыз, тауарды алмасаңыз, жеткізуші жоғалып кетсе — бұл залал, бірақ ҚР СК 248-бабы мағынасында күмәнді талап емес. Мұндай жағдайларға басқа ережелер қолданылады.

8. Қадамдық нұсқаулық: қарызды шығынсыз қалай есептен шығару

Кезең	Әрекет	Құжат	Бақылау нүктесі
1	Мәміле бойынша кірістің туындау күнін белгілеу	Шарт, накладной, шот-фактура	Күн = 3 жылдың басталуы
2	3 жылдық мерзімнің өтуін қадағалау	Күнтізбе, салыстыру актілері	Күн + 3 жыл = шегерімге құқық
3	Мерзімнің үзілуі болған-болмағанын тексеру (банкроттық, тарату)	Соттан үзінді, заңды тұлғалар тізілімі	Мерзімнің тоқтатылуы күтуді ұзартады
4	Растайтын құжаттарды жинау	Шарт, бастапқы құжаттар, салыстыру актілері	Істе толық пакет
5	Есептен шығару туралы бұйрық шығару	Басшының бұйрығы	Негіздеме мен соманы көрсету
6	Бухгалтерлік есепте көрсету (шығыстар)	Бухгалтерлік анықтама	Шоттар корреспонденциясы
7	100.00 нысанды декларацияны толтыру	Декларацияға қосымша	Сома шегерімдерге түседі
8	Құжаттарды сақтау	Бүкіл пакет	Есептен шығарғаннан кейін 5 жыл

Қорытынды: қауіпсіз есептен шығаруға арналған чек-парақ

• Қарыз тауарларды/жұмыстарды/көрсетілетін қызметтерді өткізуден туындаған.
• Осы өткізуден түскен кіріс танылған және салықтық есепке алуда көрсетілген.
• Туындаған күннен бастап 3 жыл өтті (немесе банкроттық туралы растау бар).
• Шарт, актілер, салыстыру актілері (жөнінен) бар.
• Басшының есептен шығару туралы бұйрығы шығарылған.
• Есептен шығару мерзім өткен жылы жүргізіледі (ерте емес, кеш емес).
• Шегерім сомасы бұрын танылған кіріс сомасынан аспайды.

Осы ережелерді сақтау сізге салық салынатын базаны заңды түрде азайтуға және тексерулер кезінде салық органдарының талаптарын болдырмауға мүмкіндік береді.

Қазақстанда ірі сатып алулар кезінде қаражаттың шығу тегін растау тақырыбы қаржылық бақылаудың күшеюіне байланысты өзекті бола түсуде. Ұсынылған ақпаратқа сәйкес, мемлекет тарапынан ерекше назар аудару шегі 20 000 АЕК-ден астам сома деңгейінде белгіленген.

20 000 АЕК шегі нені білдіреді?
20 000 АЕК (айлық есептік көрсеткіш) — бұл сомадан асқан кезде сатып алу қаржылық мониторингтің ерекше назар аймағына түсетін шек. АЕК-тің нақты мөлшерін қадағалау маңызды, себебі ол жыл сайын өзгереді.

• 2026 жылы бұл сома шамамен 86 500 000 теңгені құрайды (4 325 теңгелік АЕК негізінде).
  

Маңызды: Мәселе бір реттік сатып алу туралы емес, жыл ішінде сатып алынған мүліктің жиынтық құны туралы болып отыр. Яғни, егер сіз бір жылда 50 млн теңгеге пәтер және 30 млн теңгеге көлік сатып алсаңыз, жалпы сома 80 млн теңге шектен асып, сұрақтар туғызуы мүмкін.

Бақылау тетігі қалай жұмыс істейді?
Мемлекет әрбір сатып алушыны қолмен тексермейді. Бақылау екінші деңгейлі банктер арқылы жүзеге асырылады. Егер шектен асып кетсе, банктер салық органдарына келесі ақпаратты беруге міндетті:

• Банктік шоттардың бар-жоқтығы және олардың нөмірлері туралы деректер.
• Осы шоттардағы ақша қаражатының қалдықтары мен қозғалысы туралы ақпарат.
• Сатып алушының кірістері мен мүлкі туралы мәліметтер.

Мұндай мониторингтің мақсаты — азаматтың кірістері мен оның ірі шығыстары арасындағы алшақтықтарды қашықтықтан анықтау, сондай-ақ көлеңкелі экономиканы қысқарту.

Қандай құжаттар қаражаттың шығу көзін растайды?
Іздеу нәтижелерінде құжаттардың тікелей тізбесі болмаса да, іс жүзінде салық органдары жұмсалған қаражаттың заңды жолмен жинақталғанын немесе алынғанын растауды күтеді. Міне, талап етілуі мүмкін негізгі құжаттардың тізімі:

Кіріс санаты	Растайтын құжаттар
Ресми жалақы	Жұмыс орнынан анықтама (910.00 нысаны), қаражатты жинақтау кезеңіндегі жалақы шотынан үзінділер, жеке табыс салығы бойынша декларациялар.
Кәсіпкерліктен түскен кірістер	ЖК немесе ЖШС үшін декларациялар, есеп айырысу шотынан үзінділер, клиенттермен жасалған шарттар.
Мүлікті сату	Сатып алу-сату шарты (сатылған пәтер, көлік және т.б. үшін), ақшаны алғанын растайтын құжаттар (қолхат, банктік аударым).
Мұра немесе сыйға тарту	Мұраға құқық туралы куәлік, сыйға тарту шарты. Маңызды: бұл құжаттар нотариуспен куәландырылуы тиіс.
Жинақтар (жинақ ақша)	Ұзақ мерзім ішіндегі банктердегі депозиттік шоттардан алынған үзінділер, олар қаражатты жинақтау тарихын көрсетеді.
Шетелдік көздерден түскен кірістер	Шетелде төленген декларациялар, шетелдік жұмыс берушіден анықтамалар, шетелдік банктерден үзінділер (қазақ немесе орыс тіліндегі нотариалды куәландырылған аудармасымен).
Инвестициялардан түскен кірістер	Брокерлермен жасалған шарттар, брокерлік шот бойынша қаражат қозғалысы туралы үзінділер, дивидендтік чектер.
Мүлікті жалға беруден түскен кірістер	Жалдау шарттары, осы кірістен салықтарды төлеу туралы декларациялар мен түбіртектер.

Қаражаттың шығу тегін растамаса не болады?
Егер салық органы банктен ақпарат алып, сіздің шығыстарыңыздың ресми декларацияланған кірістеріңізден айтарлықтай асатынын анықтаса, ол салықтық тексеруді бастамашылық етуі мүмкін.
Процедура, әдетте, келесі кезеңдерді қамтиды:

1. Хабарлама. Сізге қаражаттың шығу тегін түсіндіруді сұрап, хабарлама жібереді.
2. Салықтық тексеру. Егер түсініктемелер берілмесе немесе жеткіліксіз деп танылса, тексеру тағайындалады.
3. Салықтар мен айыппұлдарды қосымша есептеу. Тексеру нәтижелері бойынша расталмаған сомадан жеке табыс салығы (ЖТС) қосымша есептеліп, айыппұлдар мен өсімпұлдар есептелуі мүмкін.
4. Сот арқылы өндіріп алу. Төлемеген жағдайда, материалдар мәжбүрлеп өндіріп алу үшін сотқа беріледі.

Қорытынды
Басты кеңес — ірі жинақтарыңыздың шығу тегін түсіндіре алатын барлық құжаттарды сақтау. Егер сіз 20 000 АЕК-ден (2026 жылы шамамен 86,5 млн теңге) қымбат сатып алуды жоспарласаңыз, қолыңызда банктік үзінділер, шарттар, салық декларациялары және кірістеріңіздің заңдылығын растайтын басқа да қағаздардың болуын алдын ала қамтамасыз етіңіз. Бұл сізді болашақта салық органдарымен ықтимал проблемалардан сақтайды.Егер сізде нақты жағдайға немесе кіріс түріне қатысты сұрақтар туындаса, оларды нақтылаушы сұрау арқылы қоюыңызға болады.

Негізгі құралдарды қайта бағалау — активтердің баланстық құнын олардың нақты нарықтық бағасына жеткізуге мүмкіндік беретін құрал. Алайда Қазақстанда бұл құрал бухгалтерлік және салықтық есеп арасында елеулі алшақтық тудырады. Егер бухгалтерияда қайта бағалаудан кейін амортизация өссе, салық инспекциясы бұл өсуді "көрмейді". Осы алшақтықтарды қалай дұрыс есепке алу керектігін және компанияда қандай міндеттемелер туындайтынын анықтап алайық.
1. 2026 жылдан бастап міндетті қайта бағалау: не өзгерді?
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ҚР жаңа Салық кодексі күшіне енді, ол мүлік салығы бойынша салық базасын анықтау тәртібіне елеулі түзетулер енгізді.
ҚР СК 591-бабы белгілейді: салық салу объектілері (ғимараттар, құрылыстар, тұрғын үй-жайлар) бойынша салық базасы жүргізілген қайта бағалауды ескере отырып, бухгалтерлік есеп деректері бойынша орташа жылдық баланстық құн ретінде айқындалады.
Негізгі талап: мүлікті қайта бағалау үш жылда кемінде бір рет жүргізілуі тиіс.
Өзіндік құн бойынша есеп жүргізетіндер үшін маңызды нюанс
Егер сіздің есеп саясатыңыз (ХҚЕС (IAS) 16 сәйкес) бастапқы құн бойынша есепке алу моделін (амортизация мен құнсыздануды шегергенде) көздесе, бұл модель шеңберінде қайта бағалау қарастырылмаған. Алайда салық заңнамасының талаптары сізді оны мүлік салығын есептеу мақсаттары үшін жүргізуге міндеттейді. Бұл қайшылық тудырады: бухгалтерлік есеп қайта бағалауды талап етпейді, ал салықтық есеп талап етеді.
Қорытынды: тіпті бастапқы құн бойынша есепке алу моделі кезінде де, ҚР СК 591-бабын орындау үшін қайта бағалауды жүргізуге тура келеді. Үш жылдық кезеңнің есебі 2026 жылдан басталады.

---

2. Бухгалтерлік есеп: қайта бағалаудан кейін амортизация өседі
Қайта бағалау (құнды арттыру) жүргізілгеннен кейін негізгі құралдың бухгалтерлік есептегі құны артады. Бұл амортизациялық аударымдарды қайта есептеуге әкеп соғады.

Амортизация қалай қайта есептеледі?
ХҚЕС (IAS) 16 сәйкес, қайта бағалаудан кейін амортизация жаңа (қайта бағаланған) құн және қалған пайдалы қызмет мерзімі негізінде есептеледі.

Мысал:

• Станок 1 000 000 теңгеге сатып алынды.
• Қызмет мерзімі — 10 жыл.
• Жылдық амортизация: 100 000 теңге.
• 5 жылдан кейін (қалдық құны 500 000 теңге) нарықтық құнға дейін 800 000 теңгеге құнды арттыру жүргізілді.
• Қалған қызмет мерзімі — 5 жыл.
• Жаңа жылдық амортизация: 800 000 / 5 = 160 000 теңге.

Бухгалтерлік есепте амортизация жылына 100 000 теңгеден 160 000 теңгеге дейін өсті.

---

3. Салықтық есеп: қайта бағалау нәтижелері танылмайды
Міне, басты алшақтық осында жатыр. ҚР Салық кодексінің қайта бағалау нәтижелері КТС есептеу мақсаттары үшін ескерілмейтіні туралы ұстанымы қатаң.
Құқықтық негіздеме

• ҚР СК 268-бабы: салықтық есептегі тіркелген активтің құны қайта бағалау құнына ұлғайтылмайды.
• ҚР СК 225-бабы 2-тармағының 9) тармақшасы (2025) / ҚР СК 238-бабы 1-тармағының 8) тармақшасы (2026): қайта бағалау кезінде бухгалтерлік есепте пайда болатын кіріс КТС мақсаттары үшін кіріс ретінде қарастырылмайды.
• ҚР СК 242-бабының 5-тармағы (2025) / ҚР СК 257-бабының 6-тармағы (2026): қайта бағалауға байланысты бухгалтерлік есепте пайда болатын шығындар (амортизация) КТС мақсаттары үшін шегерімдер ретінде қарастырылмайды.

Бұл практикада нені білдіреді?

• Салықтық амортизация бастапқы құннан (немесе қайта бағалаусыз салықтық есеп ережелері бойынша қалыптастырылған құннан) есептеле береді.
• Тіркелген активтер тобының (ТА) құндық балансы қайта бағалау сомасына ұлғайтылмайды.
• Бухгалтерлік амортизацияның өсуіне қарамастан, КТС бойынша шегерімдер бұрынғы деңгейде қалады.

Мысал (жалғасы):

• Станоктың салықтық құны (топтың құндық балансы) — 500 000 теңге.
• Салықтық амортизация (III топ бойынша норма 15%) — жылына 75 000 теңге.
• Қайта бағалаудан кейінгі бухгалтерлік амортизация — 160 000 теңге.

Амортизациядағы айырма: 160 000 - 75 000 = жылына 85 000 теңге. Бұл сома бухгалтерлік есепте қаржылық нәтижені азайтады, бірақ салық үшін ол жоқ.

---

4. Уақытша айырмашылықтар және кейінге қалдырылған салық: теория және проводкалар

Дәл осындай алшақтықтар салдарынан уақытша айырмашылықтар (УА) пайда болады. Уақытша айырмашылық — бұл активтің бухгалтерлік есептегі баланстық құны мен оның салықтық базасы арасындағы айырма.

Салық салынатын уақытша айырмашылық
Құнды арттыру кезінде активтің бухгалтерлік есептегі баланстық құны оның салықтық базасынан жоғары болады. Бұл салық салынатын уақытша айырмашылық. Ол неге осылай аталады? Өйткені болашақта, актив сатылғанда немесе амортизация кірістер арқылы "өтелгенде", бұл айырмашылық "босатылып", салық салынатын пайданы ұлғайтады.

Кейінге қалдырылған салық міндеттемесі (КҚСМ)
Салық салынатын уақытша айырмашылық КТС мөлшерлемесіне (20%) көбейтіліп, кейінге қалдырылған салық міндеттемесін (КҚСМ) қалыптастырады.

Формула:
КҚСМ = Құнды арттыру сомасы × КТС мөлшерлемесі
КҚСМ-ні көрсетуге арналған проводкалар
ХҚЕС (IAS) 12 сәйкес, қайта бағалау нәтижесінде пайда болған кейінге қалдырылған салық міндеттемесі КТС бойынша шығыстарға емес, капиталға жатқызылады.

Операцияның мазмұны	Дебет	Кредит	Түсініктеме
НҚ құнын арттыру көрсетілді	2410	5520	Қайта бағалау резерві (капитал)
Құнды арттыру сомасынан кейінге қалдырылған салық міндеттемесі есептелді	5520	4310	КҚСМ қайта бағалау резервін азайтады

Нәтижесінде:

• Капиталдағы құнды арттыру сомасы кейінге қалдырылған салықты шегергенде көрсетіледі.
• Болашақта, амортизация есептеген сайын немесе актив иеліктен шығарылғанда, КҚСМ 7710 шоты (КТС бойынша шығыстар) арқылы біртіндеп есептен шығарылады (сторнирленеді).

Амортизациялық уақытша айырмашылық
Қайта бағалаудың өзінен туындайтын айырмашылықтан басқа, бухгалтерлік және салықтық есептегі амортизация сомаларының әртүрлілігінен жыл сайынғы уақытша айырмашылық пайда болады. Ол да КҚСМ шоттары бойынша қозғалысты (азаюды) қалыптастырады:

Операцияның мазмұны	Дебет	Кредит
Бухгалтерлік есепте амортизация есептелуіне қарай КҚСМ-нің азаюы	4310	7710

---

5. Мүліксалығы: қайтабағалаутікелейәсеретеді
КТС-тенайырмашылығы, мүліксалығынақайтабағалаутікелейжәнедереуәсеретеді. 2026 жылданбастапбұләсерміндеттіболды.
Мүліксалығықалайесептеледі
Салықбазасықайтабағалаудыескереотырып, бухгалтерлікесепдеректерібойыншаайқындалатынорташажылдықбаланстыққұнболыптабылады.
Бұл дегеніміз:

1. Сіз ғимаратты қайта бағалауды (құнын арттыруды) жүргіздіңіз.
2. Оның бухгалтерлік есептегі баланстық құны өсті.
3. Мүлік салығын есептеуге арналған орташа жылдық құн автоматты түрде артады.
4. Төленуге жататын мүлік салығының сомасы өседі.

Маңызды: егер қайта бағалау үш жылдан астам жүргізілмесе, салық органы салықты нарықтық құн негізінде қайта есептеуге құқылы.

---

6. Типтік қателер және оларды қалай болдырмауға болады

Қате 1: Қайта бағалауды салықтық амортизацияда есепке алу
Компаниялар КТС бойынша шегерімдерді ұлғайтуға тырысып, салықтық амортизацияны қайта бағаланған құннан есептеуді қателесіп жалғастырады.
Қалай болдырмауға болады: Бухгалтерлік және салықтық есепті нақты ажырату. Салықтық тізілімдерде әрқашан қайта бағалаусыз тіркелген активтер тобының құндық балансын пайдалану.

Қате 2: Кейінге қалдырылған салықтарды елемеу
Бухгалтерлер құнды арттыру сомасына КҚСМ есептеуді ұмытып кетеді, бұл қаржылық есептілік пен компания капиталын бұрмалайды.
Қалай болдырмауға болады: Қайта бағалау жүргізу кезінде салықтық әсерді бірден есептеп, Дт 5520 Кт 4310 проводкасын жасау.

Қате 3: Мүлік салығы бойынша шатасу
Кейбір компаниялар қайта бағалау "тек ХҚЕС үшін" деп есептеп, мүлік салығын ескі (қайта бағаланбаған) құннан төлеуді жалғастырады.
Қалай болдырмауға болады: 2026 жылдан бастап ҚР СК 591-бабының талабын қатаң ескеру. Мүлік салығын есептеу кезінде қайта бағалауды ескере отырып, баланстық құнды алу.

Қате 4: Үш жылдық мерзімді өткізіп алу
Компаниялар қайта бағалауды жоспарламайды және заңда белгіленген үш жылдық интервалды өткізіп алады.
Қалай болдырмауға болады: Түгендеу кестесіне мүлікті 3 жылда кемінде 1 рет қайта бағалау туралы тармақты енгізу. 2026 жылдан бастап есеп басталды.

---

7. Практикалық мысал: тұтас есеп

Бастапқы деректер:

• "Альфа" ЖШС ЖСҚ, ҚҚС төлеушісі.
• Ғимарат 2020 жылы 100 млн теңгеге сатып алынды.
• Қызмет мерзімі — 20 жыл.
• Амортизация бухгалтерлік және салықтық (қайта бағалауға дейін шартты түрде сәйкес келеді): жылына 5 млн теңге.
• 2026 жылғы 1 қаңтардағы қалдық құны: 70 млн теңге (100 - 5*6 жыл).
• 2026 жылы нарықтық құнға дейін міндетті қайта бағалау жүргізілді: 120 млн теңге.
• Қалған қызмет мерзімі: 14 жыл.
• КТС мөлшерлемесі: 20%.
• Мүлік салығының мөлшерлемесі: 1,5% (шартты).

1-қадам. Қайта бағалаудың бухгалтерлік есебі

• Құнды арттыру сомасы: 120 - 70 = 50 млн теңге.
• Проводка: Дт 2410 Кт 5520 — 50 млн теңге.

2-қадам. Кейінге қалдырылған салық міндеттемесін есептеу

• КҚСМ = 50 млн × 20% = 10 млн теңге.
• Проводка: Дт 5520 Кт 4310 — 10 млн теңге.
• Капиталдағы құнды арттырудың таза сомасы: 40 млн теңге.

3-қадам. Қайта бағалаудан кейінгі амортизация (бухгалтерлік есеп)

• Жаңа жылдық амортизация: 120 млн / 14 = 8,57 млн теңге.

4-қадам. Салықтық амортизация

• Салықтық құн (топтың құндық балансы) 70 млн теңге болып қалады.
• Салықтық амортизация (ғимараттар үшін 4%): 70 × 4% = 2,8 млн теңге.

5-қадам. Амортизация бойынша жыл сайынғы уақытша айырмашылық

• Айырма: 8,57 - 2,8 = 5,77 млн теңге.
• Бұл сома жыл сайын КҚСМ-ні азайтады:
• 5,77 × 20% = 1,154 млн теңге.
• Проводка: Дт 4310 Кт 7710 — 1,154 млн теңге (жыл сайын).

6-қадам. Мүлік салығы

• 2026 жылғы 1 қаңтардағы баланстық құн: 120 млн теңге (қайта бағалаудан кейін).
• 2026 жылға мүлік салығы: 120 × 1,5% = 1,8 млн теңге.

(Есептеуді жеңілдету үшін жыл басындағы құннан есептелді, бірақ ереже бойынша орташа жылдық құн есептеледі).

---

Қорытынды: басты ережелер

1. 2026 жылдан бастап мүлік салығы үшін мүлікті қайта бағалау 3 жылда кемінде 1 рет міндетті.
2. Бухгалтерлік есепте қайта бағалаудан кейін амортизация өседі (жаңа құннан есептеледі).
3. Салықтық есепте (КТС) қайта бағалау нәтижелері танылмайды — салықтық амортизация мен шегерімдер бұрынғы деңгейде қалады.
4. Баланстық және салықтық құн арасындағы айырма салық салынатын уақытша айырмашылық тудырады және кейінге қалдырылған салық міндеттемесін (КҚСМ) есептеуді талап етеді.
5. КҚСМ шығыстар есебінен емес, капитал есебінен (қайта бағалау резерві) есептеледі.
6. 2026 жылдан бастап мүлік салығы қайта бағаланған құннан төленеді.

Осы ережелерді сақтау салықтық тәуекелдерді болдырмауға, қаржылық есептілікті дұрыс қалыптастыруға және ұзақ мерзімді перспективада салық жүктемесін оңтайландыруға мүмкіндік береді.

Активтердің нақты барын есептік деректермен жыл сайын салыстыру – бұл бухгалтерияның жұмыс жоспарындағы жай ғана белгі емес, бизнестің қаржылық қауіпсіздігінің негізгі элементі. 2026 жылы Қазақстанда негізгі құралдар (НҚ) мен тауарлық-материалдық қорларды (ТМҚ) түгендеу рәсімі жаңа реңктерге ие болуда: есепке алуды цифрландыру, салықтық әкімшілендірудің күшеюі және Қаржыминінің жаңа түсіндірмелері компаниялардан ерекше назар аударуды талап етеді.

---

Неліктен 2026 жылы түгендеу тек міндет емес, сонымен қатар мүмкіндік
ҚР ҚМ №241 Бұйрығында жазылған тікелей міндеттен басқа, дұрыс жүргізілген түгендеу мыналарға мүмкіндік береді:

• Өтімсіз және бүлінген қорларды анықтау – оларды өлі жүкке айналдырмай, дер кезінде есептен шығару немесе жеңілдікпен сату.
• Жасырын ұрлықтарды анықтау – статистика бойынша, тапшылықтардың шамамен 15% дәл жылдық түгендеу кезінде анықталады, операциялық режимде емес.
• Салықтарды оңтайландыру – шығындарды дұрыс құжаттық рәсімдеу оларды КТС бойынша шегерімдерге қабылдауға және ҚҚС бойынша шағымдардан аулақ болуға мүмкіндік береді.
• Аудитке немесе салықтық тексеруге дайындалу – түгендеу құжаттарының толық пакетінің болуы қосымша есептеу тәуекелін төмендетеді.

---

Нормативтік компас: 2025–2026 жылдары не өзгерді
Коммерциялық құрылымдар үшін негізгі құжат өзгеріссіз қалады – Бухгалтерлік есепті жүргізу қағидалары (№241 Бұйрық). Алайда мыналарды ескеру маңызды:

• Мемлекеттік мекемелер үшін 2025 жылдан бастап жаңа Қағидалар (№169 Бұйрық) қолданылады. Егер сіздің ұйымыңыз мемлекеттік сектормен өзара іс-қимыл жасаса (мемлекеттік мүлікті жалға алу, мемлекеттік тапсырысты орындау), ондай мүлікті түгендеу кезінде тапсырыс берушінің жалпыдан өзгеше болуы мүмкін талаптарын басшылыққа алу керек.
• Салықтық аспектілер – 2026 жылы салық органдары ТМҚ мен НҚ-ны есептен шығарудың негізділігін ерекше мұқият тексереді. Кез келген тапшылық не табиғи кему нормаларымен (салалық нормативтермен бекітілген), не кінәлілердің жоқтығы туралы құжаттармен (қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы, сот шешімі) расталуы тиіс. Әйтпесе КТС пен ҚҚС қосымша есептеулері жүргізіледі.
• Цифрландыру – ҚР Қаржымині тексерудің дәлдігі мен жылдамдығын арттыру үшін электрондық түгендеу тізімдемелері мен штрих-код сканерлерін пайдалануды ұсынады. Бұл міндет емес, бірақ озық практика.

---

Мерзімдер: үлгеру үшін қашан бастау керек
Түгендеу жылына кемінде бір рет жүргізілуі тиіс. Бірақ нақты күнді (мысалы, 1 қараша немесе 1 желтоқсан) компания өзі таңдайды және есеп саясатында бекітеді. Ең бастысы – жылдық есептілікке қол қойылғанға дейін үлгеру.

Кеңес: әсіресе ТМҚ ассортименті үлкен немесе аумақтық бөлінген қоймаларыңыз болса, түгендеуді қазан-қараша айларында бастаңыз. Бұл асығыстықсыз, нәтижелерді өңдеуге және жыл жабылғанға дейін түзетулер енгізуге мүмкіндік береді.
Егер түгендеу 31 желтоқсаннан кейін жүргізілсе (егер бұл есеп саясатында қарастырылған болса, рұқсат етіледі), 1 қаңтардан бастап тексеру күніне дейінгі барлық операциялар жаңа жылдың қалдықтарын есепті кезеңнің деректерімен араластырмау үшін бөлек есепке алынуы тиіс.

---

Комиссия құрамына кім кіреді: талаптар және жасырын қауіптер
Комиссияның құрамы басшының бұйрығымен бекітіледі. Оған міндетті түрде мыналар кіреді:

• Төраға (әдетте директордың орынбасары немесе бас бухгалтер).
• Комиссия мүшелері – бухгалтер, мүлікті есепке алу жөніндегі маман, қауіпсіздік қызметінің өкілі (міндетті емес).
• Материалдық жауапты тұлға (МЖТ) тексеру кезінде қатысады, бірақ комиссия мүшесі болып табылмайды. Бұл маңызды: егер МЖТ тізімдемеге комиссия мүшесі ретінде қол қойса, кейін ол нәтижелерді өзін-өзі тексерді деп даулай алады.

Нюанс: егер МЖТ уақытша болмаса (ауру, демалыс), оның учаскесінде түгендеу жүргізуге болмайды. Не оның қайтып келуін күту, не болмаған кезеңге жауапты тұлғаны тағайындау және істерді тапсыру кезінде жоспардан тыс түгендеу жүргізу қажет.

---

Қадамдық рәсім: қолхаттан хаттамаға дейін

1-кезең. Дайындық және қолхаттар
МЖТ бухгалтерияға соңғы бастапқы құжаттарды тапсырады және барлық құндылықтардың тіркелгені немесе есептен шығарылғаны туралы қолхат береді. Қолхат – маңызды заңды құжат: ол түгендеу басталған сәтте есепке алудың толық болғанын растайды.

2-кезең. Техникалық тексеру
Комиссия таразылардың, өлшеуіш ыдыстардың жарамдылығын тексереді, қоймаларға кіре берісті пломбалайды (егер түгендеу бірнеше күнге созылса). Тексеру уақытында ТМҚ қабылдау және беру тоқтатылады.

3-кезең. Табиғи қайта санау
Комиссия мүшелері МЖТ қатысуымен ТМҚ-ны қайта санайды, өлшейді, ТМҚ-ны өлшеп-жейді, НҚ-ны тексереді. Деректер түгендеу тізімдемелеріне (ұсынылған ИНВ-1, ИНВ-3 нысандары) енгізіледі. Маңызды: тізімдемелер дереу, қара жобасыз, сиямен немесе шарикті қаламмен толтырылады. Түзетулерге тек түсініктемемен және комиссияның барлық мүшелері мен МЖТ-ның қолдарымен рұқсат етіледі.
Digital кеңес: деректерді жинау терминалдарын (ТСД) немесе онлайн-синхронизациясы бар планшеттерді пайдаланыңыз. Бұл қайталап енгізуді және ауыстыру қателерін болдырмайды.

4-кезең. Есептік деректермен салыстыру
Бухгалтер нақты қалдықтарды бағдарламаға енгізеді және салыстыру ведомосін қалыптастырады. Мұнда қайта сұрыптау бар-жоғын тексеру маңызды – бір тауар артық, ал екіншісі тапшы болғанда. Қайта сұрыптау тек біртекті тауарлар бойынша және бір кезең ішінде мүмкін, бұл ретте МЖТ түсініктеме беруі керек.

5-кезең. Алшақтықтарды талдау
Комиссия әрбір алшақтықты талдайды. Егер тапшылық болса – себептерін анықтайды: ұрлық, табиғи кему, есептегі қате. Егер артықшылық болса – оның неліктен пайда болғанын анықтайды (мысалы, түсімді тіркемеген). Қорытынды бойынша реттеу ұсыныстарымен хаттама жасалады. Хаттаманы басшы бекітеді.

---

Нәтижелерді бухгалтерлік есепте қалай көрсету: 2026 проводкалары

Жағдай	Проводка	Түсініктеме
НҚ/ТМҚ артықшылықтарын тіркеу	Д-т 1310, 2410 – К-т 6280	Артықшылықтар түгендеу күніндегі нарықтық құн бойынша кіріске қосылады
Табиғи кему нормалары шегіндегі тапшылық	Д-т 7010, 7210 – К-т 1310, 2410	Шығындарға (өзіндік құнға) есептен шығарылады
Нормадан тыс тапшылық (кінәлі анықталды)	Д-т 1250 – К-т 1310, 2410	Тапшылық сомасы кінәлі тұлғаға жатқызылады (кейін ұстау үшін)
Нормадан тыс тапшылық (кінәлі табылмады немесе форс-мажор)	Д-т 7470 – К-т 1310, 2410	Бақа залалдарға есептен шығарылады
Тапшылық кезінде НҚ-ны иеліктен шығару	Д-т 7410 – К-т 2410 (баланстық құнды есептен шығару) + жинақталған амортизацияны есептен шығару	Негізгі құралдың иеліктен шығуы қосымша көрсетіледі

Маңызды: НҚменТМҚ-ныесептеншығарукезінде, егербұлқұндылықтардыоданәріпайдаланусалықсалынатынқызметпенбайланыстыболмаса, бұрынесепкежатқызылғанҚҚС-тықалпынакелтіруқажет. Ерекшелік – құжатталғанфорс-мажор (төтеншежағдайлар).

---

Салықтықсалдарлар: қалайартықтөлемеужәнеайыппұлалмау

• КТС: артықшылықтаржиынтықжылдықкіріскеқосылады (салықсалынады). Тапшылықтардытекуәкілеттіоргандарбекіткен (мысалы, азық-түлікөнімдері, ЖЖМүшін) табиғикемунормаларышегіндеғанашегерімдергежатқызуғаболады. Нормадантыстапшылықтаркінәлілердіңжоқтығынрастайтынқұжаттарболғанкездеғанашегеріледі. Онсыз – бұл шегерілмейтін шығыс.
• ҚҚС: ТМҚ-ны есептен шығару кезінде (құндылықтар форс-мажор нәтижесінде жойылған жағдайларды қоспағанда) ҚҚС-ты қалпына келтіру қажет. ҚҚС декларациясында бұл есепке жатқызуды түзету ретінде көрсетіледі.
• Түгендеудің болмауы үшін айыппұлдар: түгендеуді жүргізбегені үшін тікелей айыппұл қарастырылмаған, бірақ салық органдары есептілікті дұрыс емес деп санауы мүмкін, бұл лауазымды тұлғаларға әкімшілік жауапкершілікке (ҚР ӘҚБтК-нің 238-бабы – 15-тен 30 АЕК-ке дейін) әкеп соғады.

---

Ерекше жағдайлар: жалпы ережелер жұмыс істемегенде

Жалға алынған мүлік
Жалға алынған НҚ және жауапты сақтауға қабылданған тауарлар да түгенделуге жатады. Олар бойынша жеке тізімдемелер жасалады және көшірмелері жалға берушіге/сақтауға берушіге жіберіледі. Егер жалға алынған мүліктің тапшылығы анықталса, компания меншік иесіне залалдарды өтеуге міндетті.

Берілген шикізат
Тапсырыс берушіден қайта өңдеу үшін алынған шикізат бөлек түгенделеді. Нәтижелер салыстыру үшін тапсырыс берушіге хабарланады.

Материалдық жауапты тұлғаның ауысуы
МЖТ жұмыстан босатылғанда немесе ауысқанда, оның учаскесінде міндетті түрде жоспардан тыс түгендеу жүргізіледі. Бұл қызметкердің өзін де, компанияны да қорғайды.

Форс-мажор (өрт, ұрлық)
Егер мүлік жойылса немесе ұрланса, түгендеу оқиғадан кейін дереу жүргізіледі. Мұндай шығындарды салықтық есептен шығару үшін уәкілетті органдардың (өртке қарсы қызмет, полиция) актілері қажет болады.

---

Digital-түгендеу: 2026 тренді
Қазақстандық компаниялардың көбі автоматтандырылған түгендеуге көшуде:

• Штрих-код сканерлері мен RFID-меткалар – қайта санауды 5–10 есе жылдамдатады, «адам факторын» болдырмайды.
• Есепке алуға арналған мобильді қосымшалар – деректер бірден 1С немесе ERP-ге түседі, тізімдемелер автоматты түрде қалыптасады.
• Ұшқышсыз аппараттар мен дрондар – ірі қойма кешендері мен ашық алаңдар үшін (көмір, құрылыс материалдарын есепке алу).

Автоматтандыру заңды талаптарды (қолдар, қолхаттар) жоймайды, бірақ процесті мөлдірірек және жылдамырақ етеді.

---

Чек-парақ: сіз жылдық түгендеуге дайынсыз ба?

1. Комиссия құрамы мен мерзімдері туралы бұйрық шығарылды.
2. МЖТ-дан құжаттарды тапсыру туралы қолхаттар алынды.
3. Өлшеу/таразылау жабдықтары тексерілді.
4. Тізімдеме бланкілері дайындалды (немесе ТСД бапталды).
5. Қайта сұрыптау кезіндегі әрекеттер тәртібі анықталды.
6. Есептік деректермен салыстыруға жауапты тұлға тағайындалды.
7. Есептен шығару кезінде ҚҚС-ты қалпына келтіру рәсімі ойластырылды.
8. Хаттаманы бекіту және нәтижелерді көрсету мерзімдері белгіленді.

---

Қорытынды
2026 жылғы түгендеу – бұл ескірген рәсім емес, заманауи басқару құралы. Цифрландыру және күшейтілген салықтық бақылау дәуірінде активтерді дұрыс ұйымдастырылған тексеру айыппұлдардан аулақ болуға ғана емес, сонымен қатар ресурстарды оңтайландыруға, резервтерді анықтауға және бизнесті шығындардан қорғауға көмектеседі. Осы процеске тиісті назар аударыңыз – сонда жылдық есеп бас ауруы емес, кәсіпорныңыздың нақты көрінісінің айнасы болады.